اختلال خودزشتانگاری: علائم، دلایل و روشهای درمان احساس بیمورد زشتی

به گزارش آفتاب شرق، اختلال خودزشتانگاری یکی از پیچیدهترین اختلالهای روانی است که در آن فرد بهطور مداوم و بیش از حد درگیر عیبهای کوچک یا حتی متخیل در ظاهر بدنی خود میشود و این پیش ذهنی میتواند عملکرد روزمره، روابط اجتماعی و کیفیت زندگی را به شدت تحت تأثیر قرار دهد.

به بیان کارشناسان روانپزشکی، این اختلال شباهتهای زیادی با اختلال اشتها و اختلال وسواس فکری-عملی دارد، اما با تفاوتهای بنیادین از آنها جدا میشود. در اختلال اشتها، نگرانی اصلی فرد حول چاقی و شکل کلی بدن میچرخد، در حالی که در خودزشتانگاری تمرکز بر یک یا چند اندام خاص متمرکز است. از سوی دیگر، شباهت با وسواس فکری-عملی در وجود افکار تداخلی و رفتارهای اجباری برای کاهش اضطراب است، اما محتوای وسواس در اینجا منحصرا بر ظاهر بدنی متمرکز است.
بر اساس یافتههای بالینی، اندامهای صورت و بهویژه بینی، مو و وضعیت آن، وزن و ظاهر ماهیچهها، و عيوب پوستی نظیر آکنه، جوش، لکه و چینوچروک، متداولترین نقاط تمرکز نگرانی بیماران هستند. البته در مواردی دیگر نیز از جمله آلتتناسلی، سینه، رانها، باسن و حتی بوی بدن میتواند مایه دغدغه شود. این اختلال معمولا در نوجوانی یا اوایل بلوغ آغاز شده و بهصورت مزمن ادامه مییابد و هر دو جنس را به یک میزان تحت تأثیر قرار میدهد.

علائم و نشانههای بالینی این اختلال طیف گستردهای را در بر میگیرد که شامل نگرانی و استرس مداوم درباره ظاهر، لمس و اندازهگیری مکرر عضو مورد نظر، مراجعات تکرار به جراحان پلاستیک و متخصصان پوست، پرسش مداوم از اطرافیان درباره پنهان بودن عیب، پرهیز از مجامع عمومی، تمرکز بیش از حد بر جزئیاتی که دیگران اهمیتی به آن نمیدهند، کاهش عملکرد در محیط کار یا مدرسه، نپذیرش نظرات مثبت دیگران، و رفتارهای تکراری چون نگاه مداوم به آینه، وررفتن پوست و تلاش برای پنهان کردن عیب متخیل میشود.
علت دقیق این اختلال هنوز بهصورت کامل آشکار نشده است، اما پژوهشها رویکردهای مختلفی را پیشنهاد میدهند. یکی از نظریههای پیشرو، اختلال در عملکرد نواحی مغزی است که مسئول پردازش اطلاعات بصری و تصویر بدن هستند. همروزی این اختلال با افسردگی شدید و اختلالهای اضطراب، شاهدی بر ریشههای فیزیولوژیک و نیوروبیولوژیک آن است. عامل ژنتیکی نیز نقش دارد، بهگونه که پیشینه خانوادگی احتمال ابتلا را افزایش میدهد. سطح پایین سروتونین در مغز نیز بهعنوان یک عامل بیوشیمیایی مورد توجه قرار گرفته است. علاوه بر این، عوامل محیطی- روانی مانند پایینبودن عزت نفس، تجربه تروما و تنشهای عاطفی در کودکی، فشارهای اجتماعی ناشی از استانداردهای زیبایی، و مسخره شدن ظاهر توسط والدین یا همسالان در دوران رشد، میتوانند به ایجاد یا تشدید اختلال منجر شوند. تأکید کارشناسان بر این است که بیمار در شکلگیری این اختلال مقصر نیست و این یک دگرگونی واقعی در عملکرد مغزی است.

تشخیص این اختلال چالشهای خاص خود را دارد، چرا که بسیاری از بیماران به دلیل شرم و خجالت از بیان نگرانیهای خود خودداری میکنند و سالها بدون شناسایی باقی میمانند. یکی از کلیدهای تشخیص، مراجعات مکرر و بینتیجه به جراحان پلاستیک و کلینیکهای زیبایی است. پزشکان معمولا با بررسی سوابق پزشکی و معاینات فیزیکی، وجود یا عدم وجود عیب واقعی را بررسی میکنند و در صورت شک به وجود اختلال، بیمار را به روانکاو یا روانپزشک ارجاع میدهند. متخصصان روان با مصاحبه بالینی، مشاهده رفتار و نگرشها، و استفاده از ابزارهای، تشخیص نهایی را میگذارند.
رویکرد درمان استاندارد ترکیبی از رواندرمانی و دارودرمانی است. در حوزه رواندرمانی، درمان شناختی-رفتاری (CBT) بهعنوان طلاییترین روش شناخته شده که بر شناسایی و چالش دادن تفکرات غلط، کاهش رفتارهای ایمنیجویانه، و بازسازی تصویر بدن تمرکز دارد. این درمانی شامل جلسات مشاوره، وظایف خانگی، و تکنیکهای درگیری با افکار تداخلی میشود. در بخش دارودرمانی، مهارکنندههای انتخابی بازجذب سروتونین (SSRIها) نتایج مثبتی داشتهاند و در موارد مقاوم، داروهای ضد روانپریشی معمولا آریپیپرازول، اولانزاپین یا پیموزاید بهصورت تکدارویی یا ترکیبی تجویز میشوند. اگرچه داروی اختصاصی برای این اختلال وجود ندارد، اما ترکیب دو رویکرد معمولا منجر به بهبود قابلتوجه میشود.
نقش حمایت خانواده در روند بهبود حیاتی است. شناخت خانوادهها از ماهیت اختلال، اجتناب از قضاوت و نقد، صبر و تحمل در برابر رفتارهای تکراری بیمار، تشویق به ادامه درمان، و ارائه حمایت عاطفی بیش، میتواند شدت علائم را کاهش دهد و پیشگیری از فتی انجام شود. مشارکت خانواده در جلسات درمان خانوادگی نیز نتایج درمانی را تقویت میکند.

در صورت عدم درمان، این اختلال میتواند عواقب جدی داشته باشد. بیماران ممکن است به دلیل ترس از دید شدن، از خارج شدن از خانه، کار یا تحصیل پرهیز کنند. خطر ابتلا به افسردگی شدید، ایدههای خودکشی و اقدام خودکشی بهمراتب بالاتر از عمومیت است. همچنین جراحیهای پلاستیک مکرر و غیرضروری، علاوه بر بار مالی سنگین، عوارض جانبی فیزیکی و عفونتها را به همراه دارد که وضعیت بیمار را بدتر میکند.
اگر فردی گمان کند به این اختلال مبتلا است، مراحل پیشنهادی عبارتند از مشورت با فرد مورد اعتماد یا پزشک خانواده، درخواست ارجاع به متخصص روانکاو یا روانپزشک، همکاری کامل در فرآیند ارزیابی و تشخیص، التزام به جلسات درمانی که فرآیندی زمانبر است، صمیمیت و شفافیت کامل با درمانگر در خصوص افسردگی یا افکار خودکشی، و پذیرش حمایت از طرفیان مورد اعتماد به جای مقابله تنها با بیماری. با درمان مناسب، پیشبینی برای اکثر بیماران مثبت است و بهبود کیفیت زندگی ممکن میشود.