بیماری‌های مزمن زنان از با اهمیت ترین چالش‌های نظام سلامت در سنین باروری به شمار می‌روال؛ بیماری‌هایی که در صورت تشخیص دیرهنگام، علاوه بر تحمیل درد و ناراحتی‌های طویل‌زمان، می‌توانند سلامت باروری و کیفیت زندگی زنان را نیز تحت تأثیر قرار دهند. آندومتریوز یکی از این بیماری‌ها است که به علت تنوع علائم و شباهت برخی نشانه‌های آن با مشکلات شایع دوران قاعدگی، در تعداد بسیاری از موارد سال‌ها بدون تشخیص باقی می‌ماند.

متخصصان اعتقاد دارند قسمت قابل توجهی از تأخیر در تشخیص آندومتریوز ناشی از عادی برداشت شدن دردهای شدید قاعدگی و بی‌توجهی به علائم هشداردهنده این بیماری است؛ در حالی که تشخیص زودهنگام و اغاز به‌موقع درمان می‌تواند از پیشرفت بیماری، افت ذخیره تخمدان و ابراز مشکلات باروری جلوگیری کند.

برای بازدید ابعاد گوناگون این بیماری، عوامل عرصه‌ساز، نشانه‌ها، راه حلهای تشخیص، تأثیر آندومتریوز بر باروری و راهکارهای درمان و کنترل آن،  با دکتر «وجیهه هزاری» متخصص زنان و زایمان، فوق تخصص ناباروری (IVF) و دانشیار دانشگاه علوم پزشکی بیرجند او مباحثه شده است که مشروح آن را در ادامه می‌خوانید:

آندومتریوز چیست و چطور تشکیل می‌شود؟

دکتر هزاری: رحم از سه لایه راه اندازی شده است؛ لایه داخلی یا آندومتر، لایه عضلانی و لایه خارجی. آندومتر همان بافتی است که در چرخه‌های قاعدگی رشد و ریزش اشکار می‌کند و نقش مهمی در باروری و لانه‌گزینی جنین دارد. در بیماری آندومتریوز، بافتی همانند آندومتر به جای قرار گرفتن در داخل رحم، در نقاط فرد دیگر از بدن مستقر می‌شود. این بافت امکان پذیر در تخمدان‌ها، رباط‌های نگهدارنده رحم، لگن، روده، دستگاه ادراری و در موارد نادر حتی در ریه، مغز یا دیگر اندام‌ها مشاهده شود.

علت قطعی بیماری تا این مدت اشکار نیست، اما عوامل ژنتیکی، ایمنی و برخی عرصه‌های جنینی از با اهمیت ترین فرضیه‌های نقل‌شده در ابراز آندومتریوز می باشند. به نظر می‌رسد برخی افراد به علت عرصه ژنتیکی و ایمنی، بیشتر از دیگران مستعد ابتلا به این بیماری باشند.

 آندومتریوز چه علائمی دارد؟

دکتر هزاری: دو علامت مهم این بیماری درد و ناباروری است. با اهمیت ترین علامت، دردهای شدید قاعدگی است که به مرور زمان شدت اشکار می‌کند و به مسکن‌های معمول جواب مناسبی نمی‌دهد. دردهای مزمن لگنی، درد زمان دفع ادرار یا مدفوع، دردهای گوارشی و دردهایی که به طور دوره‌ای و همزمان با چرخه قاعدگی تشدید خواهد شد نیز از علائم مهم بیماری می باشند.

ویژگی مهم این دردها آن است که زیاد تر ماهیت سیکلیک دارند؛ یعنی در زمان‌هایی از چرخه قاعدگی شدت بیشتری اشکار می‌کنند و بعد از آخر قاعدگی افت می‌یابند. همین نوشته می‌تواند سرنخ مهمی برای تشخیص بیماری باشد.

 آیا درد شدید قاعدگی طبیعی است؟

دکتر هزاری: خیر. اما با تاسف یکی از باورهای نادرست رایج این است که درد شدید قاعدگی را طبیعی برداشت می‌کنند. دردهای خفیف در سال‌های ابتدایی اغاز قاعدگی تا حدی طبیعی است، اما اگر دردها پیش‌رونده باشند، فعالیت روزمره فرد را مختل کنند، به درمان‌های معمول جواب ندهند یا با گذشت زمان شدیدتر شوند، حتماً باید مورد بازدید قرار گیرند.

آندومتریوز یک بیماری مزمن و پیشرونده است و تأخیر در تشخیص می‌تواند عوارض جدی تشکیل کند. مطالعات نشان داده است که فاصله بین اغاز بیماری تا تشخیص آن در دنیا به طور متوسط هفت تا ۹ سال است؛ وقتی که می‌تواند صدمه‌های قابل توجهی به تخمدان‌ها، لوله‌های رحمی و باروری فرد داخل کند.

 چه مقدار از زنان دچار این بیماری می باشند؟

دکتر هزاری: آندومتریوز بیماری شایعی است و نزدیک به ۱۰ درصد زنان در سنین باروری را دچار می‌کند. یقیناً همه مبتلایان از بیماری خود آگاه نیستند. برخی تنها با درد مراجعه می‌کنند، برخی به علت ناباروری و گروهی نیز امکان پذیر هیچ علامتی نداشته باشند و بیماری به طور اتفاقی تشخیص داده شود.

 آندومتریوز چطور جهت ناباروری می‌شود؟

دکتر هزاری: این بیماری از طریق مکانیسم‌های مختلفی بر باروری تاثییر می‌گذارد. التهاب ناشی از کانون‌های آندومتریوز می‌تواند ذخیره تخمدان را افت دهد، علتایجاد چسبندگی در لگن شود، کارکرد لوله‌های رحمی را مختل کند و محیط رحم را برای لانه‌گزینی جنین نامناسب سازد. به همین علت شیوع ناباروری در زنان مبتلا به آندومتریوز بیشتر از جمعیت عادی است.

یقیناً این به معنی ناباروری قطعی همه بیماران نیست. تعداد بسیاری از زنان مبتلا به آندومتریوز بارداری موفق دارند، اما این بیماران نیازمند پیگیری دقیق‌تر از نظر سلامت باروری می باشند.

آیا این بیماری می‌تواند علتیائسگی زودرس شود؟

دکتر هزاری: در برخی موارد بله. وقتی که آندومتریوز تخمدان‌ها را دچار می‌کند، به علت ماهیت التهابی بیماری، ذخیره تخمدان سریع تر افت می‌یابد. در نتیجه امکان پذیر برخی زنان سریعتر از سن معمول داخل دوران یائسگی شوند، هرچند این نوشته در همه بیماران رخ نمی‌دهد.

 تشخیص آندومتریوز چطور انجام می‌شود؟

هزاری: تشخیص بر پایه مجموعه‌ای از علائم بالینی، معاینات تخصصی و راه حلهای تصویربرداری انجام می‌شود. سونوگرافی و ام‌آرآی در تعداد بسیاری از موارد پشتیبانی‌کننده می باشند، اما تشخیص قطعی بیماری از طریق لاپاراسکوپی و مثالبرداری از ضایعات مقدور است.

یقیناً در همه بیماران نیازی به لاپاراسکوپی وجود ندارد و در تعداد بسیاری از موارد بر پایه علائم بالینی و یافته‌های تصویربرداری، درمان اغاز می‌شود.

 درمان آندومتریوز چطور است؟

دکتر هزاری: آندومتریوز بیماری مزمنی است که درمان قطعی شناخته‌شده‌ای ندارد و درمان‌ها زیاد تر با مقصد کنترل علائم، جلوگیری از پیشرفت بیماری و نگه داری باروری انجام خواهد شد.

درمان بر پایه شرایط بیمار متفاوت است. در برخی بیماران از داروهای هورمونی منفعت گیری می‌شود تا فعالیت کانون‌های آندومتریوز افت یابد. مقصد مهم درمان‌های دارویی، افت تاثییر هورمون استروژن بر این بافت‌ها است؛ چون آندومتریوز یک بیماری وابسته به استروژن محسوب می‌شود.

در مواردی که بیمار با ناباروری مراجعه می‌کند، سن، ذخیره تخمدان، زمان ناباروری و حالت دیگر عوامل باروری در انتخاب روش درمانی نقش تعیین‌کننده دارند. در برخی موارد درمان دارویی کافی است و در برخی دیگر امکان پذیر راه حلهای پشتیبانی‌باروری از جمله IVF مورد نیاز باشد.

نگه داری باروری در بیماران مبتلا به آندومتریوز چه اهمیتی دارد؟

دکتر هزاری: یکی از موضوعات زیاد مهم در بیماران مبتلا به آندومتریوز، نگه داری باروری است. اگر بیمار جوان باشد و فعلاً تصمیم بارداری نداشته باشد، امکان پذیر در سال‌های آینده با افت ذخیره تخمدان روبه رو شود. در این چنین شرایطی گزینه‌هایی همانند فریز تخمک، فریز جنین یا دیگر راه حلهای نگه داری باروری می‌توانند پشتیبانی‌کننده باشند.

این عمل های به‌اختصاصی برای بیمارانی که در سنین پایین مبتلا به آندومتریوز تشخیص داده خواهد شد، اهمیت بسیاری دارد.

 سبک زندگی چه نقشی در کنترل این بیماری دارد؟

دکتر هزاری: سبک زندگی سالم می‌تواند به کنترل علائم پشتیبانی کند. ورزش منظم، خواب کافی، افت استرس و تغذیه مناسب در افت التهاب بدن مؤثر می باشند. مصرف بیشتر از حد غذاهای فرآوری‌شده، سرخ‌کردنی‌ها و مواد غذایی التهاب‌زا می‌تواند علائم را تشدید کند.

هرچند سبک زندگی به تنهایی درمان‌کننده بیماری نیست، اما در کنار درمان‌های پزشکی نقش مهمی در بهبود کیفیت زندگی بیماران دارد.

 پیشنهاد پایانی شما به زنان چیست؟

دکتر هزاری: با اهمیت ترین پیشنهاد این است که دردهای شدید و غیرطبیعی قاعدگی را نادیده نگیرند. آندومتریوز بیماری بدخیمی نیست، اما می‌تواند کیفیت زندگی، سلامت روان و باروری زنان را تحت تأثیر قرار دهد. هرچه بیماری سریعتر تشخیص داده شود، امکان کنترل علائم، پیشگیری از عوارض و نگه داری باروری زیاد تر خواهد می بود. افزایش آگاهی عمومی درمورد این بیماری می‌تواند نقش مهمی در تشخیص زودهنگام و بهبود حالت بیماران داشته باشد.