بحران آب، چالشی جهانی و فزاینده است که بقای انسان، گسترش اقتصادی و سلامت اکوسیستم‌ها را در سراسر جهان تهدید می‌کند. این معضل، خود را در اشکال مختلفی از جمله افتفیزیکی آب، خشکسالی‌های مکرر و تشدید رقابت بر سر منبع های آبی مشخص می کند.

در کشوری چون ایران، با اقلیم خشک و نیمه‌خشک، این بحران ابعاد جدی‌تری به خود گرفته است؛ به طوری که سرانه منبع های آب تجدیدپذیر در ایران به مراتب پایین‌تر از میانگین جهانی قرار دارد و مطابق آخرین آمارها، ورودی آب به سدهای سرزمین در سال آبی جاری با افت قابل دقت ۴۲ درصدی نسبت به سال ۱۴۰۳ روبه رو بوده و حجم ذخایر آبی سدها تنها ۳۸ درصد ظرفیت مخازن را پر کرده است. این حالت، تنها بخشی از حقیقت تلخ افتآب است که ریشه در عواملی چون تغییرات اقلیمی، مدیریت بی فایده منبع های آبی، افزایش تقاضا ناشی از رشد جمعیت، کشاورزی ناپایدار، و برداشت بی‌رویه از سفره‌های آب زیرزمینی دارد.

پیامدهای این بحران فقطً به افتآب آشامیدنی محدود نمی‌شود؛ بلکه امنیت غذایی را به طور جدی به مخاطره می‌اندازد، گسترش اقتصادی را کند می‌سازد، تنش‌های اجتماعی و سیاسی را بر سر منبع های آبی تشدید می‌کند و اثرات مخرب تغییرات اقلیمی را تسریع می‌بخشد.

در ایران نیز مصرف بی‌رویه، مدیریت نادرست و تغییرات اقلیمی این بحران را به مرحله خطرناکی رسانده است. برخی حقایق حالت بحران آب در ایران نشان می دهد که «سرانه مصرف آب در ایران بالاتر از میانگین جهانی است»، «نزدیک به ۸۰ درصد منبع های آب زیرزمینی در ایران مصرف شده است»، «برخی از استان‌های سرزمین با تنش شدید آبی روبه رو‌ می باشند، از جمله اصفهان، یزد، کرمان، سیستان و بلوچستان و خراسان جنوبی» و «بحران دریاچه ارومیه و افت سطح آب سفره‌های زیرزمینی از چالش‌های مهم آبی ایران می باشند».

بحران آب تنها محدود به ایران نیست و سازمان ملل متحد نیز به همه کشورها هشدار داد که افتآب به عاملی کلیدی در ابراز ناامنی غذایی، افزایش درگیری‌ها و تشدید پیامدهای زیست‌محیطی تبدیل شده است.

این حقایق جهت شد تا هر ساله ۲۲ مارس (۲ فروردین) به گفتن «روز جهانی آب» نامگذاری شود. این روز توسط سازمان ملل برای افزایش آگاهی درمورد بحران آب و ترویج مدیریت پایدار منبع های آب تعیین شده است. هر سال یک شعار و نوشته خاص برای این روز انتخاب می‌شود.

در ایران نیز ما «روز ملی آب» داریم که بعد از تاسیس مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق ایران در اتاق بازرگانی، صنایع و معادن کشاورزی ایران در سال ۱۳۹۴، روز ۱۳ اسفند به مناسبت نوروز آب‌ها، در تقویم به نام «روز ملی آب» نامگذاری شد و اکنون ما در فاصله وقتی روز ملی آب و روز جهانی آب جشنواره‌ای را برگزار می‌کنیم تا به مرور به آنچه که باید انجام می‌دادیم و غفلت کردیم، بپردازیم.

ایران با بیشترین مقدار هدررفت آب در جهان و قرن خشکی که در راه است

دکتر نعمت حسنی، رئیس دانشکده مهندسی عمران، آب و محیط زیست دانشگاه شهید عباسپور  مساله آب را یک بحرانی ملی برای سرزمین دانست و او گفت: در پروژه‌هایی که طی سال‌های قبل در حوزه منفعت‌برداری از سد و شبکه انجام داده‌ایم، به این نتیجه رسیدیم که میانگین بارش سرزمین که در ابتدای قرن بیست‌ و یکم نزدیک به ۲۴۰ میلی‌متر در سال می بود، به مرور افت می‌یابد و تا آخر قرن به نزدیک به ۱۸۰ میلی‌متر خواهد رسید؛ یعنی ۶۰ میلی‌متر افت که معادل ۲۵ درصد است.

به حرف های وی، در ابتدای قرن بیست‌ویکم مقدار نزولات جوی سرزمین نزدیک به ۴۰۰ میلیارد متر مکعب می بود که با روال جاری رو به افت است. در حالی‌که مصرف آب شهری و صنعتی سرزمین نزدیک به ۱۰ تا ۱۲ میلیارد متر مکعب و مصرف قسمت کشاورزی نزدیک به ۸۰ تا ۹۰ میلیارد متر مکعب است، قسمت قابل توجهی از منبع های آبی سرزمین به علت شرایط اقلیمی از بین می‌رود.

رئیس دانشکده مهندسی عمران دانشگاه شهید عباسپور ایران را دارای سه نوع اقلیم تر، نیمه‌خشک و خشک توصیف کرد و در ادامه گفت: در اقلیم تر نزدیک به ۳۰ درصد تبخیر، در نیمه‌خشک ۶۰ درصد و در اقلیم خشک تا ۹۰ درصد تبخیر رخ می‌دهد. از آنجا که دو سوم سرزمین در مناطق خشک و نیمه‌خشک قرار دارد، نزدیک به ۷۰ درصد از ۴۰۰ میلیارد متر مکعب نزولات جوی تبخیر می‌شود؛ یعنی سالانه نزدیک به ۲۸۰ میلیارد متر مکعب آب از دست می‌رود

وی این حجم از اتلاف آب را محصول نبوده است برنامه‌ریزی اصولی گفت و یادآور شد: خطای فرد دیگر که در سرزمین انجام می‌دهیم، منفعت گیری نادرست از منبع های آب زیرزمینی است؛ به طوری که با حفر صدها چاه مجاز و غیرمجاز، آب را از سفره‌های زیرزمینی به سطح می‌آوریم و در نهایت علتتبخیر آن می‌شویم. اگر برای مدیریت آب برنامه‌ریزی دقیق و علمی نداشته باشیم، در دهه‌های آینده با بحران جدی‌تری در حوزه منبع های آبی روبه رو خواهیم شد.

رئیس دانشکده مهندسی عمران، آب و محیط زیست دانشگاه شهید عباسپور با هشدار نسبت به تداوم نابسامانی‌های مدیریتی در قسمت آب، او گفت: ایران با قرن خشکی مواجه است، نه فقطً چند سال خشکسالی؛ بیشتر از ۴۰ درصد آب در برخی استان‌ها پیش از رسیدن به مصرف ‌کننده از شبکه نشت می‌کند و در پایتخت نیز حداقل ۲۵ تا ۲۶ درصد از آب، بدون درآمد و عمدتاً به‌صورت نشت از لوله‌ها هدر می‌رود.

حسنی با اشاره به چالش‌های جدی مدیریت منبع های آب سرزمین، اظهار کرد: در سرزمین هزاران چاه مجاز و غیرمجاز وجود دارد و چه‌بسا تعداد چاه‌های غیرمجاز از چاه‌های مجاز نیز زیاد تر باشد. این چاه‌ها علتخواهد شد منبع های آب زیرزمینی به سطح زمین همراه شوند و با راه حلهای نادرست کشاورزی تبخیر شوند که خود معضل بزرگی برای سرزمین است.

وی با یادآوری حالت تاریخی منبع های آبی ایران، افزود: نیاکان ما در کنار سه دریای بزرگ زندگی می‌کردند که اکنون یکی از آنها به کویر نمک، فرد دیگر به کویر لوت و سومی به کویر جازموریان تبدیل شده است. شهرهای باستانی همانند کاشان، اصفهان، کرمان، قم و یزد که امروز در مناطق خشک قرار دارند، در قبل شهرهای ساحلی بودند، اما دریاهای مجاورشان به مرور خشک شده‌اند. «شهر ری» نیز در قبل در کنار دریا بوده و اکنون دریاچه آن به منطقه قم منتقل شده و به دریاچه نمک یا دریاچه سلطان تبدیل شده است. این تغییرات مشخص می کند که تبخیر در سرزمین ما زیاد بالاست.

حسنی با پافشاری بر این که مشکل ایران تنها «خشکسالی» نیست، او گفت: ما بیشتر از ۲۰ سال است هشدار می‌دهیم که سرزمین با اتفاق «قرن خشک» روبه رو است. باید این حقیقت را به مردم، مسئولان و نسل‌های آینده آموزش دهیم ‌که در یک قرن خشک زندگی می‌کنیم و ملزوم است برنامه‌ریزی‌ها بر همین مبنا انجام شود.

رئیس دانشکده مهندسی عمران، آب و محیط زیست دانشگاه شهید عباسپور تصریح کرد: واحد سنجش آب در سرزمین ما نباید لیتر باشد، بلکه باید «قطره» باشد.

چون هر قطره آب برای ایران مورد قیمت است. اگر شیری در خانه چکه می‌کند، باید حتی کودکان ما نسبت به آن حساس باشند. همان‌گونه که در مثال ساده‌ای می‌توان او گفت اگر هر یک از جمعیت ۱.۴ میلیارد نفری چین روزانه تنها چند دانه برنج را هدر دهند، حجم عظیمی از منبع های تلف می‌شود، ما نیز باید با همین نگاه، از هدررفت آب جلوگیری کنیم.

منفعت گیری از لوله‌های نامناسب در شبکه آبرسانی

وی یکی دیگر از خطاهای مدیریتی سرزمین را منفعت گیری از لوله‌های نامناسب در شبکه‌های آبرسانی دانست و افزود:

متاسفانه هدررفت آب در ایران از بیشترین نرخ‌های جهان است. در پایتخت، مقدار «آب بدون درآمد» حداقل ۲۵ تا ۲۶ درصد است که بیشتر از نیمی از آن (۱۵ تا ۲۰ درصد) به علت نشت واقعی از داخل لوله‌ها رخ می‌دهد. این رقم در سطح سرزمین به‌ طور میانگین دو برابر است. به ‌تازگی در جلسه‌ای با مسئولان آب خوزستان اشکار شد که در برخی شهرهای این استان، هدررفت آب به ۴۰ تا ۵۰ درصد می‌رسد؛ یعنی نیمی از آب تشکیل شده، پیش از رسیدن به مصرف‌کننده از شبکه خارج می‌شود.

این محقق حوزه عمران در قیاس‌ای جهانی، اظهار کرد: کمترین مقدار هدررفت آب در جهان مربوط به شهر توکیواست که نزدیک به ۳.۹ درصد، یعنی کمتر از ۴ درصد است و میانگین کل سرزمین ژاپن نزدیک به ۶ درصد است. علت این پیروزی، منفعت گیری از لوله‌های باکیفیت است. در شهر توکیو بیشتر از ۲۰۷ هزار کیلومتر لوله وجود دارد که ۹۹ درصد آنها از نوع داکتیل با اتصالات ضد لرزه می باشند و شرکت‌های ژاپنی کوبوتا و کوریموتو برای آنها گارانتی ۱۰۰ ساله اراعه خواهند داد.

تحول اقلیم مقصرتر است یا سوءمدیریت؟

حسین اردکانی، پدر علم هواشناسی ایران با گفتن این که تحول واقعی اقلیم وقتی رخ می‌دهد که تغییرات گسترده‌ای در نیمکره شمالی یا جنوبی تشکیل شود، او گفت: اگر تحول اقلیم واقعاً عامل مهم می بود، باید مناطقی همانند کالیفرنیا یا آریزونا که از نظر شرایط فیزیکی همانند ایران می باشند نیز با کم‌آبی محسوس روبه رو می‌شدند، اما مشاهده می‌کنیم که پاییز در این مناطق به موقع اغاز می‌شود، ولی در ایران طی چند سال تازه، بارش‌ها در مهرماه تقریبا قطع شده و حتی در آبان نیز زیاد دیر اغاز شده است.

اردکانی با ابراز نگرانی از خشک شدن گسترده تالاب‌ها، او گفت: شنیده‌ام که تعداد بسیاری از تالاب‌های سرزمین سوریه و عراق خشک شده‌اند و حتی دریاچه ارومیه ما نیز کاملاً خشک شده‌ است، واقعاً تأسف‌آور است. هشت سال پیش، در حالی که تا این مدت دریاچه ارومیه به‌طور کامل از بین نرفته می بود، با همکاری پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم جوی وابسته به وزارت علوم، مطرح جامعی را برای احیای این دریاچه اراعه دادیم. در آن مطرح نشان داده بودیم که می‌توان با راه حلهای علمی و با منفعت گیری از سیستم‌های جوی خاص، مقدار بارش در منطقه را افزایش داد. برای دفاع از این مطرح آن را در چند مرکز اراعه کردیم، اما متأسفانه مورد پذیرفتن قرار نگرفت. در آن زمان دریاچه ارومیه تا این مدت کاملاً خشک نشده می بود و امکان احیای زیاد تر وجود داشت؛ ما مطرح مفصلی را آماده کردیم، اما متأسفانه مورد پذیرفتن قرار نگرفت و اکنون دریاچه به منبعی گرمایی تبدیل شده است.

این محقق حوزه هواشناسی اصرار کرد: من به آن مطرح ایمان داشتم، چون بر پایه ۶۰ سال توانایی مداومم در عرصه هواشناسی و شناخت الگوهای اقلیمی طراحی شده می بود. این توانایی حاصل کار علمی مستمر در ایران، انگلیس و آمریکا می بود و نه فعالیت‌های پراکنده. من همه عمرم را صرف مطالعه و پژوهش در این علم کرده‌ام.

اردکانی خاطر نشان کرد: من ۹۲ سال دارم، اما تا این مدت با عشق و علاقه برای علم هواشناسی کار می‌کنم. این علم برای من فقط یک شغل نیست، عشق زندگی‌ام است. هرچند مطرح ما برای احیای ارومیه رد شد، اما باور دارم که اگر نگاه علمی بر تصمیم‌گیری‌ها حاکم باشد، می‌توان تعداد بسیاری از مشکلات اقلیمی سرزمین را افت داد.

وی با اشاره به توانایی و مطرح‌هایی که در قبل برای احیای دریاچه ارومیه اراعه کرده می بود، اما آن مطرح‌ها مورد پذیرفتن قرار نگرفتند، حالت اکنونی دریاچه ارومیه را «در حال مرگ» توصیف کرد و در ادامه گفت: خشک شدن دریاچه و تالاب‌ها پیامدهای محیط‌زیستی و اقلیمی جدی دارد. این پهنه‌ها اکنون به‌گفتن منبع های گرمایی و این چنین منبع های تشکیل نمک عمل می‌کنند؛ هنگامی سیستمی با باد شدید از روی آن‌ عبور کند، نمک‌ها را پراکنده می‌کند و حالت را پیچیده‌تر می‌سازد. اگر دولت عزم جدی داشته باشد، تا این مدت می‌توان عمل به احیای نسبی این پهنه‌ها کرد، چون این پهنه تا این مدت کامل نمرده‌ است و اگر دولت واقعاً مصمم باشد، آن کار قابل انجام است.

استاد پیشکسوت علوم جو و هواشناسی با پافشاری بر اهمیت مدیریت منبع های آب سرزمین، او گفت: ایران در یکی از خشک‌ترین کمربندهای اقلیمی جهان قرار دارد و باید حتی یک لیوان آب را با دقت نگه داری و مدیریت کرد، چون نوسانات اقلیمی و تغییرات بارش در سرزمین ما دائمی و غیرقابل پیش‌بینی است.

اردکانی با اشاره به مصاحبه‌ای که دو سال پیش در یکی از روزنامه‌های سرزمین درمورد تحول اقلیم و حالت آب و هوای ایران انجام داده می بود، او گفت: در آن مصاحبه حتی یک لیوان آب را بالا گرفتم و گفتم این برای ما چه مقدار قیمت دارد. خواستم نشان دهم که سرزمین ما در منطقه‌ای کم‌بارش قرار دارد و این حالت ناشی از حرکت سیستم‌های جوی است که گاه نیرومندتر و گاه ضعیف‌تر خواهد شد. به همین علت در برخی سال‌ها بارش‌ها زیاد تر است و در برخی سال‌ها کمتر، اما در کل ما در منطقه‌ای خشک زندگی می‌کنیم و باید حتی از یک لیوان آب محافظت کنیم.

او گفت: مدیریت منبع های آبی سرزمین، به‌اختصاصی پشت سدها، باید با دقت انجام شود. امکان پذیر در سال‌هایی همانند ۱۳۹۷ و ۱۳۹۸ سدها پر شوند، اما باید با برنامه‌ریزی دقیق و تدریجی خالی شوند، چون این چنین شرایطی همیشگی نیست و سال‌های خشک مجدد بازمی‌گردند.

ابردزدی آری یا خیر؟

در حالی که جهان با چالش‌هایی همچون تغییرات اقلیمی، خشکسالی‌های گسترده و رقابت بر سر منبع های آب مواجه است، بازار مباحث مربوط به «دستکاری اقلیم»، «دزدیدن ابرها» و نقش سامانه‌هایی همانند هارپ در تغییرات آب‌وهوایی داغ‌تر می‌شود و به یکی از او گفت و گو‌های جنجالی و پرمخاطب در افکار عمومی تبدیل شده است. در این چنین فضایی هر ادعایی درمورد امکان مداخله انسانی در سامانه‌های جوی، به‌شدت دقت جامعه و رسانه‌ها را به خود جلب می‌کند. اما حقیقت علمی این حوزه، پیچیده‌تر و زیاد محدودتر از روایت‌هایی است که گاه در فضای عمومی نقل می‌شود.

از دهه ۱۹۵۰ تا بحال، مطالعات علمی در عرصه «تعدیل آب‌وهوا» (Weather Modification) عمدتاً بر افزایش بارش، افت تگرگ و مه‌زدایی متمرکز بوده است. کشورهایی همانند آمریکا، چین، استرالیا، امارات و روسیه برنامه‌های رسمی «بارورسازی ابرها» را اجرا کرده‌اند؛ اما همه این برنامه‌ها بر یک اصل مشترک استوارند: انسان تنها می‌تواند حرکت یک سامانه را «تحکیم» یا «تضعیف» کند، نه این که مسیر آن را تحول دهد یا آن را از منطقه‌ای بردارد و به منطقه دیگر منتقل کند.

دکتر اردکانی در این عرصه معتقد است حرکت ابرها تابع دینامیک جو، بادهای بالایی و گرادیان‌های سختی است؛ پارامترهایی که هیچ فناوری جاری قادر به جابه‌جایی مستقیم آنها نیست. در کنار این مباحث، پروژه «هارپ» نیز به ‌گفتن یکی از جنجالی‌ترین موضوعات سال‌های تازه نقل بوده است؛ سامانه‌ای پژوهشی که در ایالت آلاسکا برای مطالعه حرکت لایه یونوسفر طراحی شد.

این پروژه فقطً توانایی تغییرات محدود و موقتی در قسمت‌هایی از یونوسفر را دارد که هزاران کیلومتر بالاتر از محل راه اندازی ابرهاست و کوچک‌ترین ارتباطی با تشکیل زلزله، طوفان یا دستکاری مستقیم سامانه‌های بارشی ندارد. با وجود این، در نبوده است سواد اقلیمی و به علت پیچیدگی اتفاق‌های جوی، هارپ به مرکز شایعه ها گسترده‌ای تبدیل شده است.

در حالی که برخی کشورها از فناوری‌های نوین همانند سامانه‌های انتقال بخار آب، بارورسازی‌های هوشمند، لیزرهای جوی یا مدل‌سازی دینامیک پیشرفته منفعت گیری می‌کنند، به باور پدر علم هواشناسی هیچ‌یک از این تکنیک‌ها توان «دزدیدن» یا «منحرف کردن» یک سامانه بزرگ جوی را ندارند. آنچه واقعاً در جهان انجام می‌شود، مجموعه‌ای از راه حلهای محدود، علمی، متکی بر فیزیک ابر و تحت کنترل دقیق است؛ و آنچه انجام نمی‌شود، جابه‌جایی ابرها، تشکیل زلزله یا کنترل کامل آب‌وهوا در مقیاس منطقه‌ای یا جهانی است.

اردکانی نوشته ابر دزدی و هارپ را شبه‌علم توصیف کرد و او گفت: این ادعاها پایه علمی ندارد و تنها می‌توان شدت بارش را در یک سامانه تحول داد، نه مسیر حرکت آن را.

ایران به گفتن کشوری که در منطقه خشک و نیمه‌خشک قرار دارد، سال‌ها است با بحران آب روبه رو است. بر پایه آمارها، نزدیک به ۸۰ درصد منبع های آب زیرزمینی سرزمین مصرف شده و تعداد بسیاری از استان‌ها از جمله اصفهان، یزد، کرمان، سیستان و بلوچستان و خراسان جنوبی، با تنش آبی شدید دست‌وپنجه نرم می‌کنند.

افت بارندگی، مصرف بی‌رویه، گسترش ناپایدار کشاورزی و مدیریت نادرست منبع های آب از جمله دلایل مهم این بحران می باشند. حالت دریاچه ارومیه، تالاب‌های خشک‌شده و فرونشست زمین در برخی مناطق، زنگ خطری جدی برای آینده منبع های آبی سرزمین محسوب می‌شود.

برای مدیریت بحران آب، اصلاح الگوی مصرف، اندوخته‌گذاری در فناوری‌های نوین تصفیه و بازچرخانی آب و مدیریت بهینه منبع های آب زیرزمینی از جمله اقداماتی می باشند که باید در برتری قرار گیرند. گسترش سیستم‌های آبیاری مدرن در کشاورزی و فرهنگ‌سازی در مصرف آب نیز می‌توانند نقش مؤثری در افت بحران داشته باشند.

روز جهانی آب، فرصتی برای تأمل بر حالت منبع های آبی و تلاش برای یافتن راهکارهای پایدار است. در حالی که جهان با چالش‌های فزاینده‌ای در این حوزه روبه رو است، ایران نیز باید با برنامه‌ریزی دقیق، از ورود به مرحله بحرانی‌تر جلوگیری کند. تصمیم‌گیری‌های امروز، آینده منبع های آبی سرزمین را رقم خواهد زد.