هنگامی سخن بگویید از هوانوردی رزمی مدرن می‌شود، یکی از سوال‌هایی که بیشترین دقت را جلب می‌کند، رقابت بین بوئینگ و لاکهید مارتین است. هر دو شرکت از ستون‌های مهم سیستم صنعتی-دفاعی ایالات متحده به شمار می‌روال و هر دو، هواپیماهایی را طراحی کرده‌اند که دوره‌های بزرگی از نبرد هوایی را تعریف کرده‌اند. با این حال، در دنیای امروز که نهان‌کاری، یکپارچگی حسگرها و تداوم تشکیل اهمیت بیشتری نسبت به اعتبار تاریخی دارد، سوال مهم زیاد اشکار‌تر می‌شود: کدام‌یک از این دو غول صنعت هوافضا اکنون جنگنده‌های بیشتری تشکیل می‌کند؟

دولت‌هایی که میلیاردها دلار را به برنامه‌های طویل مدت خرید تسلیحات تعلق خواهند داد، تنها به کارکرد یک هواپیما دقت ندارند، بلکه به مطمعن از توانایی سازنده در تشکیل زیاد و پایدار نیز اهمیت بسیاری خواهند داد. برای جواب دقیق به این سوال، باید به تاریخچه، ادغام‌ها، برنامه‌های فعال هواپیماهای نظامی و حقیقت‌های جاری تشکیل جنگنده نگاهی عمیق‌تر انداخت.

این مقاله با منفعت گیری از اطلاعات منتشرشده در منبع های رسمی شرکتی، تاریخ هوانوردی نظامی بوئینگ و لاکهید مارتین را بازدید می‌کند. این چنین توضیح داده می‌شود که ادغام بوئینگ با مک‎دانل داگلاس در سال ۱۹۹۷ چطور سبد جنگنده‌های این شرکت را منقلب کرد، لاکهید مارتین چطور بر قوت هوایی تاکتیکی مسلط شد و مهم‌تر از همه، این دو شرکت امروز بر پایه تنها جنگنده‌های فعال و در حال تشکیل چه شرایطی دارند. در آخر، جواب این سوال روشن می‌شود، اما دلایل آن زیاد پیچیده‌تر از یک قیاس ساده عددی است.

کدام یک امروز جنگنده‌های بیشتری می‌سازد: لاکهید مارتین یا بوئینگ؟

جواب مختصر این است که لاکهید مارتین اکنون جنگنده‌های زیاد بیشتری نسبت به بوئینگ تشکیل می‌کند. این برتری تشکیل تقریباً به طور کامل به یک هواپیما وابسته است: F-35 Lightning II. این جنگنده چندمنظوره نسل پنجم، تنها هواپیمای نسل خود است که برای ایالات متحده و اکثر متحدانش در مقیاس گسترده تشکیل می‌شود. برنامه F-35 در مقیاسی فعالیت می‌کند که هیچ برنامه مدرن فرد دیگر در هوانوردی رزمی با آن قابل قیاس نیست و تشکیل سالانه آن به جای ده‌ها فروند، به صدها فروند می‌رسد.

بوئینگ هم چنان یک تولیدکننده فعال جنگنده به حساب می اید، اما در مقیاسی زیاد محدودتر نسبت به رقیب مهم خود. تمرکز تشکیل جاری این شرکت بر F/A-18E/F Super Hornet، هواپیمای مخصوص جنگ الکترونیک EA-18G Growler و F-15EX Eagle II است. این هواپیماها از نظر توان رزمی زیاد پیشرفته و در میدان نبرد اثبات‌شده‌اند و هم چنان نقش‌های حیاتی در ارتش ایالات متحده ایفا می‌کنند، اما تعداد تشکیل سالانه آن‌ها نسبتاً محدود بوده و زیاد تر به مأموریت‌های خاص وابسته‌اند تا برنامه‌های جایگزینی گسترده و چندملیتی. در مارس ۲۰۲۵، نیروی هوایی ایالات متحده خبرداد که بوئینگ مسئول ساخت جنگنده برتری هوایی نسل بعدی خود (NGAD)، یعنی F-47 نهان‌کار نسل ششمی خواهد می بود که یک پیروزی راهبردی مهم به شمار می‌آید، هرچند تا این مدت به حجم تشکیل قابل دقت در مختصر‌زمان منجر نمی‌شود.

برای دهه‌ها، بوئینگ از طریق ادغام با مک‌دانل داگلاس، کنترل برخی از موفق‌ترین برنامه‌های جنگنده تاریخ، از جمله خانواده‌های F-15 و F/A-18، را در اختیار داشت. با این حال، تحول برتری‌های دفاعی ایالات متحده به سمت نهان‌کاری و جنگ شبکه‌محور، همراه با پیروزی لاکهید مارتین در بدست آوردن پروژه‌های کلیدی پنتاگون همانند برنامه Joint Strike Fighter، چشم‌انداز جنگنده‌ها را به‌طور اساسی دگرگون کرده است. در نتیجه، اگرچه بوئینگ هم چنان نقش مهمی در آینده نبرد هوایی دارد، اما لاکهید مارتین اکنون از نظر اعداد و رقم های تشکیل جنگنده‌ها برتری کاملی دارد.

بوئینگ چطور میراث خود را در هوانوردی نظامی بنا کرد؟

داستان هوانوردی نظامی بوئینگ بیشتر از یک قرن قدمت دارد. بر پایه تاریخچه رسمی، این شرکت از دوران جنگ جهانی اول به تشکیل هواپیماهای نظامی پرداخت. بوئینگ نخستین هواپیمای تعقیب تک‌باله همه‌فلزی آمریکا را تشکیل کرد. شهرت این شرکت اما عمدتاً در جنگ جهانی دوم شکل گرفت؛ وقتی که بمب‌افکن‌هایی همانند B-17 Flying Fortress و B-29 Superfortress به نماد قوت صنعتی ایالات متحده تبدیل شدند.

در دوران جنگ سرد، بوئینگ جایگاه خود را به گفتن یک قوت راهبردی در هوانوردی تثبیت کرد. هواپیمای B-52 Stratofortress که نخستین پروازش در سال ۱۹۵۲ انجام شد و تا این مدت هم در خدمت است، مثالای روشن از توان این شرکت در ساخت هواپیماهای نظامی سنگین و دوربرد به حساب می اید. این چنین بوئینگ با هواپیماهایی همانند KC-135 و KC-46 Pegasus به یکی از بازیگران مهم در حوزه سوخت‌رسانی هوایی تبدیل شد. اما نقطه عطف واقعی برای این کمپانی در سال ۱۹۹۷ رقم خورد؛ وقتی که در یک خرید وفروش تاریخی، با مک‌دانل داگلاس ادغام شد، خرید وفروش‌ای که صنعت هوافضای جهان را به شکلی اساسی بازتعریف کرد.

علاوه بر خود برنامه‌های هواپیما، بوئینگ از طریق این ادغام به تخصص‌های مهندسی، مالکیت فکری، شبکه‌های فراهم‌کنندگان و روابط صادراتی نیز دست یافت. از نظر عملی، بوئینگ همه میراث جنگنده‌ای مک‌دانل داگلاس را به ارث برد. برنامه F/A-18 به خط مقدم جنگنده‌های بوئینگ تبدیل شد و F-15 نیز تحت مدیریت این شرکت به مسیر خود به‌گفتن یکی از محبوب‌ترین و بهترین جنگنده‌های غیرپنهان‌کار جهان در ادامه گفت.

با این حال، با وجود این میراث، سبد جنگنده‌های بوئینگ به‌مرور زمان محدودتر شد. هواپیماهای قدیمی بازنشسته شدند، طراحی‌های کاملاً تازه و از صفرِ جنگنده به مرحله اجرا نرسیدند و تمرکز بوئینگ بیشتر از پیش به سمت ارتقا، حمایتو نسخه‌های مشتق‌شده رفت، نه ساخت جنگنده‌های کاملاً تازه و انقلابی.

ارتقاهای مدام، موتورهای تازه و رادارهای مدرن علتشده‌اند B-52 Stratofortress در مسیری قرار بگیرد که به نخستین هواپیمای جت تاریخ تبدیل شود که به عمر ۱۰۰ سال می‌رسد.

راز میراث بی‌رقیب جنگنده‌ای لاکهید مارتین چیست؟

برتری لاکهید مارتین در هوانوردی جنگنده‌ای ریشه در تاریخچه شرکتی کاملاً متغیری دارد. شجره‌نامه جنگنده‌های این شرکت از Lockheed Aircraft Corporation اغاز می‌شود؛ شرکتی که در جنگ جهانی دوم هواپیماهای رزمی مشهوری همانند P-38 Lightning را تشکیل کرد که یک جنگنده دوموتوره دوربرد می بود که در چندین جبهه نقش تعیین‌کننده‌ای ایفا کرد.

لاکهید در دوران آغازین عصر جت، زیاد سریع به نامی مترادف با طراحی پیشرفته جنگنده تبدیل شد. این شرکت F-80 Shooting Star، نخستین جنگنده جت عملیاتی آمریکا را معارفه کرد و بعد از آن F-104 Starfighter را ساخت که رهگیری پرسرعت می بود و در ناتو و تعداد بسیاری از نیروهای هوایی متحد داخل خدمت شد. این هواپیماها جایگاه لاکهید را به‌گفتن پیشتاز هوانوردی نظامی با کارکرد بالا، زمان‌ها پیش از ظهور فناوری نهان‌کاری، تثبیت کردند.

در سال ۱۹۹۳، لاکهید بعد از خرید قسمت Fort Worth شرکت General Dynamics، مسئولیت برنامه F-16 Fighting Falcon را بر مسئولیت گرفت و خطوط تشکیل، زنجیره فراهم جهانی و روابط صادراتی این برنامه را به ارث برد. این جنگنده در ادامه به یکی از موفق‌ترین جنگنده‌های تاریخ تبدیل شد؛ به‌طوری‌که بیشتر از ۴,۶۰۰ فروند از آن ساخته شد و ده‌ها سرزمین در سراسر جهان از آن منفعت گیری می‌کنند.

راه اندازی شرکت لاکهید مارتین در سال ۱۹۹۵، از طریق ادغام Lockheed Corporation و Martin Marietta، این موقعیت را بیشتر از پیش تحکیم کرد. شرکت تازه، تخصص در نهان‌کاری، آویونیک پیشرفته و روابط عمیق با پنتاگون را در هم آمیخت و عرصه را برای با اهمیت ترین پیروزی خود فراهم ساخت.

قیاس بوئینگ و لاکهید مارتین از نظر تشکیل جاری جنگنده

هنگامی فقط جنگنده‌های فعال و در حال تشکیل را قیاس کنیم، تفاوت بین بوئینگ و لاکهید مارتین زیاد آشکار می‌شود. تشکیل F-35 توسط لاکهید مارتین از نظر تعداد در صدر قرار دارد؛ جنگنده‌ای با سه نسخه گوناگون برای نیروی هوایی، تفنگداران دریایی و نیروی دریایی ایالات متحده، به‌همراه فهرستی رو‌به‌گسترش از شرکای بین‌المللی. مونتاژ نهایی این هواپیما عمدتاً در کارخانه فورت وورث، ایالت تگزاس انجام می‌شود و خطوط مونتاژ و تحویل فرد دیگر نیز در ایتالیا و ژاپن برای حمایتاز تحویل به متحدان فعال می باشند. این برنامه بعد از بیشتر از یک دهه تشکیل اولیه با نرخ پایین (LRIP)، در اغاز دهه ۲۰۲۰ داخل مرحله تشکیل با نرخ کامل شد و به‌مرور زمان ظرفیت خود را افزایش داد.

تا میانه دهه ۲۰۲۰، تشکیل سالانه F-35 به رکوردهای جدیدی رسید و تنها در سال ۲۰۲۵، ۱۹۱ فروند از آن تحویل داده شد؛ نرخی که پنج برابر سریع تر از هر جنگنده فرد دیگر است و نزدیک به ۱,۳۰۰ فروند از این هواپیما را در خدمت عملیاتی جهانی نگه می‌دارد. هواپیماها در قالب «لات»‌های تشکیل سالانه تحویل خواهد شد و هر لات شامل به‌روزرسانی‌های تدریجی سخت‌افزاری و نرم‌افزاری است؛ به این معنی که جنگنده‌هایی که امروز از خط تشکیل خارج خواهد شد، به‌طور محسوسی توانمندتر از مثالهای اولیه می باشند.

تشکیل جنگنده‌های بوئینگ، با وجود پیشرفت فناورانه بالا، در مقیاسی کاملاً متفاوت انجام می‌شود. خطوط تشکیل F/A-18E/F Super Hornet و EA-18G Growler اکنون با نرخ سالانه پایینی فعالیت می‌کنند تا نیازهای ناوگان حاضر و تعهدات باقی‌مانده نیروی دریایی آمریکا و مشتریان صادراتی را پوشش دهند، نه برای حمایتاز گسترش گسترده نیروها.

خرید سالانه این هواپیماها نسبت به اوج تشکیل در دهه ۲۰۰۰ و اغاز دهه ۲۰۱۰ به‌طور قابل توجهی افت یافته است؛ کاهشی که بازتاب کم شدن تقاضا برای ساخت هواپیماهای تازه است، نه افتتوانمندی فنی.

در همین حال، F-15EX Eagle II در قالب بسته‌های نسبتاً کوچک و اشکار خریداری می‌شود تا جانشین فروندهای سالخورده F-15C/D در ناوگان نیروی هوایی ایالات متحده شود. این خریدها بر استقرار سریع و نگه داری تداوم توان برتری هوایی تمرکز دارند، اما شامل تدارکات پایدار و پرحجم نیستند؛ ویژگی‌ که طبق معمولً به یک برنامه مهم جنگنده چندمنظوره تعلق دارد.

حتی اگر تشکیل Super Hornet، Growler و F-15EX با هم جمع زده شود، مجموع خروجی سالانه جنگنده‌های بوئینگ هم چنان به‌مراتب کمتر از تشکیل جنگنده F-35 است. این اختلاف مشخص می کند که مدل تشکیل تک‌پلتفرمی و پُرحجم لاکهید مارتین اکنون بر چشم‌انداز تشکیل جنگنده‌ها سلطه دارد، در حالی که تشکیل بوئینگ زیاد تر بر پایه نیازهای جایگزینی موثر و مأموریت‌محور شکل گرفته است، نه نوسازی گسترده کل ناوگان.

آیا در اعداد تشکیل جنگنده‌ها ریسک‌ها یا محدودیت‌های پنهانی وجود دارد؟

حجم تشکیل به‌تنهایی معادل قیمت کلی نظامی نیست. جنگنده‌های بوئینگ، به‌اختصاصی F-15EX، قابلیت‌هایی اراعه خواهند داد که حتی F-35 نیز نمی‌تواند به‌طور کامل جانشین آن‌ها شود. F-15EX قادر است تا ۲۹٬۵۰۰ کیلوگرم مهمات خارجی را روی ۱۲ نقطه اتصال حمل کند؛ از جمله موشک‌های دوربرد هوا‌به‌هوا و هوا‌به‌زمین. این ویژگی، آن را به پلتفرمی زیاد انعطاف‌پذیر برای حملات اشباعی، دفاع از سرزمین مهم و حمایتاز متحدان تبدیل می‌کند.

به‌ همین ترتیب، F/A-18E/F Super Hornet و EA-18G Growler قابلیت‌های دعوا و جنگ الکترونیک مبتنی بر ناو هواپیمابر را فراهم می‌کنند که برای عملیات نیروی دریایی آمریکا حیاتی است؛ قابلیت‌هایی که مکمل جنگنده‌های نهان‌کار می باشند، نه رقیب مستقیم آن‌ها. این هواپیماها به گمان زیادً برای دهه‌ها هم چنان عناصر پشتیبان الزامی قوت هوایی آمریکا و متحدانش باقی خواهند ماند، حتی در شرایطی که برنامه‌های متمرکز بر نهان‌کاری تیتر رسانه‌ها را به خود تعلق خواهند داد.

در عین حال، اتکای لاکهید مارتین به یک پلتفرم جنگنده واحد، ریسک‌های قابل اندازه‌گیری به همراه دارد. برنامه F-35 در قبل با چالش‌های فنی روبه رو بوده است؛ از جمله تأخیر در یکپارچه‌سازی نرم‌افزار، مشکلات ساختاری و افزایش هزینه‌ها در بسته‌های اولیه تشکیل. این چنین عدم قطعیت‌های سیاسی و بودجه‌ای، همانند تحول در خرید شرکای خارجی یا جابه‌جایی برتری‌های بودجه‌ای وزارت دفاع آمریکا، می‌تواند بر شدت تشکیل این جنگنده نسل پنجمی تأثیر بگذارد. از آنجا که خروجی جنگنده‌های لاکهید تقریباً به‌طور کامل بر F-35 متمرکز است، هر اختلال جدی می‌تواند تاثییر نامتناسبی بر کل حجم تشکیل جنگنده و تعهدات تحویل جهانی این شرکت داشته باشد. در روبه رو، سبد دفاعی متنوع‌تر بوئینگ به این شرکت حاشیه امنی در برابر ریسک وابستگی به یک برنامه واحد می‌دهد، هرچند تعداد جنگنده‌های تولیدی آن کمتر باقی می‌ماند.

با نگاهی به آینده، برنامه‌های نوظهوری همانند مطرح NGAD نیروی هوایی آمریکا می‌توانند به‌طور کامل چشم‌انداز تشکیل جنگنده در این سرزمین را دگرگون کنند. هم بوئینگ و هم لاکهید مارتین به‌شدت در طراحی‌های اولیه و کار روی مثالهای اولیه شراکت دارند و اعطای یک قرارداد واحد می‌تواند برای دهه‌ها حجم تشکیل، رهبری فناورانه و راهبرد خرید پنتاگون را تحول دهد.

برنامه NGAD بر ماژولار بودن، نهان‌کاری و قابلیت‌های شبکه‌محور پافشاری دارد و این امکان را فراهم می‌کند که به‌جای جایگزینی کامل خطوط جاری جنگنده، مکمل آن‌ها باشد. با این حال، برنده نهایی این برنامه امکان پذیر تعیین کند کدام سازنده در دهه ۲۰۳۰ و بعد از آن بر تشکیل جنگنده‌های رده‌بالا سلطه خواهد داشت. از این منظر، اعداد جاری تشکیل تنها بخشی از داستان را روایت می‌کنند؛ جایگاه‌یابی راهبردی طویل مدت، تنوع برنامه‌ها و فناوری‌های نوظهور نیز نقش اساسی در شکل‌دهی به برتری آینده هوانوردی رزمی ایفا می‌کنند.

نبرد جنگنده‌ها: امروز واقعاً چه فردی بازار را در دست دارد؟

با برگشت به سوال مهم، جواب روشن است: لاکهید مارتین اکنون با فاصله‌ای قابل‌دقت، جنگنده‌های بیشتری نسبت به بوئینگ تشکیل می‌کند. مقیاس بی‌رقیب تشکیل، پذیرفتن جهانی و اهمیت راهبردی F-35 Lightning II علتشده است لاکهید مارتین در رأس سلسله‌مراتب تشکیل جنگنده‌های امروزی قرار بگیرد.

میراث جنگنده‌ای بوئینگ که قسمت عمده آن از طریق ادغام با مک‌دانل داگلاس به این شرکت منتقل شد، هم چنان یکی از چشمگیرترین کارنامه‌ها در تاریخ هوانوردی به‌شمار می‌رود. با این حال، در شرایط جاری، نقش بوئینگ از تشکیل زیاد جنگنده‌ها به سمت قابلیت‌های تخصصی، حمایتو نگهداری، و تشکیل گزینشی تحول یافته است.

با این وجود، این رقابت تا این مدت به آخر نرسیده است. با نزدیک شدن جنگنده‌های نسل ششم از مرحله مفهومی به حقیقت، توازن قوا می‌تواند بار دیگر تحول کند. اما اکنون، هنگامی سخن بگویید از تشکیل جنگنده در عصر مدرن به بین می‌آید، لاکهید مارتین به‌وضوح پیشتاز این میدان است.