دانستن واژه‌های تخصصی هوانوردی، به‌اختصاصی وقتی که سخن بگویید از امنیت آسمان سرزمین و پروازها در بین باشد، می‌تواند برای هر فردی اهمیت بسیاری داشته باشد. یکی از این واژه‌ها که در زمان ابراز تنش‌ها، تغییرات جوی شدید یا اتفاقات مهم در رسانه‌ها تکرار می‌شود، واژه «نوتام» (NOTAM) است. در این مقاله جامع، به زبانی ساده بازدید می‌کنیم که نوتام دقیقاً چیست، چه اثری بر پروازهای شما دارد و چطور می‌توانید اخبار موثق آن را پیگیری کنید.

نوتام چیست؟

تعداد بسیاری از افراد با شنیدن این کلمه فکر می‌کنند که حتماً اتفاق ناگواری رخ داده یا خطر بزرگی در کمین است؛ اما در حقیقت، نوتام یک ابزار ارتباطی زیاد استاندارد، روزمره و حیاتی در صنعت هوانوردی است که مقصد مهم آن نگه داری امنیت شما و مسافران است. نوتام (NOTAM) مخفف عبارت Notice to Air Missions (پیش‌تر Notice to Airmen) و به معنی «اعلامیه به هوانوردان» یا «هشدار هوایی» است.

برای فهمیدن بهتر این مفهوم، رانندگی در جاده را فکر کنید. در این شرایط، تابلوهای کنار جاده یا برنامه‌های مسیریاب هشدارهایی همانند «پنج کیلومتر جلوتر کارگران مشغول کارند»، «تونل مسدود است» یا «خطر ریزش کوه» را به شما نمایش خواهند داد. نوتام نیز دقیقاً همین کار را در آسمان برای خلبانان، کنترلرهای ترافیک هوایی و شرکت‌های هواپیمایی انجام می‌دهد.

نوتام‌ها مطلب‌های متنی کوتاهی می باشند که اطلاعات سریع، موقت و حیاتی که پیش از پرواز یا میانه پرواز باید دانسته شود را مخابره می‌کنند. این مطلب‌ها می‌توانند شامل موارد زیاد ساده‌ای همانند «خاموش بودن چراغ یک باند فرودگاه کوچک» تا موارد مهم‌تری همانند «بسته شدن موقت بخشی از حریم هوایی به علت رزمایش نظامی» باشند.

به این علت، صدور نوتام لزوماً به معنی جنگ یا بحران نیست؛ بلکه پویایی و هوشیاری سیستم امنیت پرواز را مشخص می کند. روزانه ده‌ها هزار نوتام در سراسر جهان صادر می‌شود تا پروازها با بیشترین سطح ایمنی انجام شوند.

اظهار نوتام توسط چه افرادی انجام می‌شود؟

در هر سرزمین، یک مرجع قانونی و رسمی برای مدیریت هوانوردی غیرنظامی وجود دارد. در ایران، این مسئولیت بر مسئولیت سازمان هواپیمایی کشوری و شرکت فرودگاه‌ها و ناوبری هوایی ایران است.

روال کار به این صورت است:

• خواست‌کنندگان: مراجع مختلفی همانند مدیران فرودگاه‌ها، سازمان هواشناسی، نهادهای نظامی (ارتش یا سپاه پاسداران در صورت نیاز به رزمایش یا شلیک آزمایشی) و یا قسمت‌های تعمیر و نگهداری، اطلاعات و محدودیت‌های مورد نظر خود را به مرکز اطلاعات هوانوردی ارسال می‌کنند.
• قبول و صدور: مرکز اطلاعات هوانوردی (Aeronautical Information Service – AIS) که زیر نظر شرکت فرودگاه‌ها فعالیت می‌کند، این اطلاعات را بازدید، در قالب استانداردهای بین‌المللی کدگذاری و سپس در شبکه جهانی هوانوردی (AFTN) انتشار می‌کند. از این لحظه به سپس، همه خلبانان در سراسر جهان که تصمیم ورود به آسمان ایران را داشته باشند، این مطلب را روی سیستم‌های خود دریافت می‌کنند.

اثرات اظهار نوتام بر پروازهای داخلی و خارجی و آسمان سرزمین

تاثییر یک نوتام به محتوای آن بستگی دارد. بعضی اوقات یک نوتام هیچ اثری بر پرواز مسافر عادی ندارد، اما بعضی اوقات می‌تواند برنامه سفرها را به کلی تحول دهد. به ‌طورکلی، اثرات نوتام بر پروازهای داخلی و خارجی شامل موارد زیر می‌شود:

• تحول مسیر پروازی (Rerouting): اگر نوتام اظهار کند که یک مسیر هوایی خاص مسدود است (برای مثالً به علت شرایط جوی خطرناک یا رزمایش)، شرکت‌های هواپیمایی موظف می باشند مسیر جایگزینی برای رسیدن به مقصد انتخاب کنند. این کار امکان پذیر علتشود زمان پرواز شما مقداری طویل‌تر شود.
• تأخیر در پرواز (Delay): اگر نوتام مربوط به محدودیت‌های موقت فرودگاه مبدأ یا مقصد باشد (همانند بسته شدن موقت باند برای برف‌روبی)، پروازها تا زمان از بین بردن مشکل و لغو نوتام با تأخیر روبه رو خواهد شد.

• لغو پرواز (Cancellation): در صورتی که نوتام حامل پیامی مبنی بر بسته شدن کامل یک فرودگاه یا حریم هوایی برای زمان طویل باشد و امکان منفعت گیری از مسیر یا فرودگاه جانشین وجود نداشته باشد، پروازها لغو خواهند شد.
• تحول ارتفاع: بعضی اوقات نوتام‌ها فقط محدوده ارتفاعی خاصی را ممنوع می‌کنند. در این حالت، هواپیما از همان مسیر همیشگی اما در ارتفاعی بالاتر یا پایین‌تر عبور می‌کند که مسافر فهمید آن نخواهد شد.

اگر نوتام صادر نشود چه می‌شود؟

اگر سیستم نوتام وجود نداشت یا به درستی کار نمی‌کرد، عواقب فاجعه‌باری در انتظار صنعت هوانوردی می بود. در فهرست زیر به برخی از عواقب عدم صدور نوتام اشاره می‌کنیم:

1. برخورد هوایی: خلبانان از مسیر پروازی پهپادها، مانورهای نظامی یا هواپیماهای در حال پرواز مطلع نمی‌شدند و خطر برخورد به شدت افزایش می‌یافت.
2. سوانح فرودگاهی: هواپیمایی ممکن می بود روی باندی فرود بیاید که درحال تعمیر است یا تجهیزات راهبری آن از کار افتاده است.
3. ورود به مناطق خطرناک: خلبانان بدون خبر قبلی داخل توده‌های خاکستر آتشفشانی (که موتور هواپیما را از کار می‌اندازد) یا طوفان‌های شدید پیش‌بینی نشده می‌شدند.

چطور از نوتام در ایران خبر اشکار کنیم؟

نوتام‌های خام پر از کدها و واژگان تخصصی انگلیسی می باشند که خواندن آنها برای افراد عادی و مسافران زیاد دشوار است. برای شهروندی که دلواپس حالت پرواز خود یا آسمان سرزمین است، بهترین راه‌ها برای دریافت اطلاعات موثق به شرح زیر است:

1. وب‌سایت خبر‌رسانی هوانوردی: با اهمیت ترین مرجع که فهرستی از نوتام‌های معتبر را اراعه می‌کند، وب‌سایت خبر رسانی هوانوردی به آدرس ais.airport.ir است. برای دسترسی به این داده‌ها که یقیناً نسبتاً تخصصی می باشند، از صفحه مهم باید داخل قسمت «Airspace Safety and Security Warning» شوید.
2. پورتال رسمی سازمان هواپیمایی کشوری (caa.gov.ir): این سازمان در زمان ابراز شرایط خاص که تبدیل تغییرات گسترده در پروازها می‌شود، اطلاعیه‌های رسمی و به زبان ساده برای عموم مردم صادر می‌کند.
3. وب‌سایت یا اطلاعات پرواز فرودگاه‌ها: سایت فرودگاه مبدأ و مقصد خود را چک کنید. اطلاعات پرواز (همانند سایت فرودگاه مهرآباد یا امام خمینی) دقیق‌ترین حالت تأخیر یا لغو پروازها را که ناشی از نوتام‌های عملیاتی است، نشان خواهند داد.
4. پیامک‌ها و حمایتایرلاین‌ها: شرکت‌های هواپیمایی موظف می باشند به محض دریافت نوتام‌های اثرگذار بر پرواز، مسافران خود را از طریق پیامک مطلع کنند. تماس با حمایتایرلاینی که از آن بلیت خریده‌اید، یقین‌ترین راه است.
5. خبرگزاری‌های رسمی و معتبر: در شرایط حساس ملی یا منطقه‌ای، خبرگزاری‌های رسمی سرزمین اطلاعیه‌های مهم مربوط به بسته شدن یا باز شدن حریم هوایی را به نقل از سازمان هواپیمایی انتشار می‌کنند. از مطمعن به شایعه ها شبکه‌های اجتماعی که با تیترهای زرد تشکیل رعب و وحشت می‌کنند، اکیداً خودداری کنید.

فرق نوتام و کلیر شدن آسمان

یکی از اشتباهات رایج در رسانه‌ها و بین عموم مردم، دانستن تفاوت بین «نوتام» و «کلیر شدن آسمان» (Clear Airspace) است. فهمیدن تفاوت این دو می‌تواند به افت نگرانی‌ها پشتیبانی کند.

همان گونه که گفتیم، نوتام (NOTAM) فقطً یک «مطلب» یا «ابزار خبر‌رسانی» است. محتوای این مطلب می‌تواند یک هشدار کوچک (همانند خرابی یک چراغ) یا یک هشدار بزرگ باشد. اما کلیر شدن آسمان، یک کلمه غیررسمی اما رایج در بین مردم است که به حالت «ممنوعیت کامل پروازهای مسافربری و غیرنظامی در کل یا قسمت بزرگی از آسمان یک سرزمین» اشاره دارد. این حالت طبق معمولً در زمان جنگ، حملات موشکی، یا تهدیدات امنیتی زیاد سطح بالا رخ می‌دهد.

هنگامی مقامات تصمیم می‌گیرند آسمان را «کلیر» کنند، این تصمیم را از طریق صدور یک «نوتام» زیاد مهم و سریع به همه خطوط هوایی اظهار می‌کنند. بعد نوتام نامه یا پیامی است که خبر کلیر شدن آسمان را مخابره می‌کند، اما هر نوتامی به معنی کلیر شدن آسمان نیست.

انواع گوناگون نوتام (NOTAM) چیست؟

نوتام‌ها بر پایه گستره جغرافیایی و نوع اطلاعاتی که منتقل می‌کنند، در سیستم‌های بین‌المللی و هوانوردی به چند دسته طبقه‌بندی خواهد شد:

NOTAM-D (Distance)

این نوع نوتام اطلاعاتی را در بر می‌گیرد که برای پروازهای دوربرد و خارج از منطقه فرودگاهی محلی اهمیت دارد. برای مثالً بسته شدن یک باند پروازی مهم، از کار افتادن رادارهای مسیر یا قطع شدن ارتباطات رادیویی در یک محدوده گسترده در این دسته قرار می‌گیرند. این اطلاعات برای همه هواپیماهایی که در طول مسیر خود از آن منطقه عبور می‌کنند حیاتی است.

FDC NOTAM (Flight Data Center)

نوتام‌های FDC توسط مرکز داده‌های پروازی صادر خواهد شد و زیاد تر ماهیت نظارتی و قانونی دارند. تحول در نقشه‌ها و دستورالعمل‌های تقرب (نزدیک شدن به فرودگاه)، تحول در قوانین پرواز با دستگاه (IFR) و از همه مهم‌تر، محدودیت‌های موقت پروازی (TFR) در این دسته قرار می‌گیرند. محدودیت‌های امنیتی بر فراز مکان‌های خاص (همانند وجود مقامات بلندپایه یا رویدادهای بزرگ) با این نوتام اظهار خواهد شد.

NOTAM-L (Local NOTAM)

نوتام محلی شامل اطلاعاتی است که فقط برای خلبانانی که در همان فرودگاه یا مناطق زیاد نزدیک به آن پرواز می‌کنند اهمیت دارد.

به‌گفتن‌مثال، در حال تعمیر بودن مسیر حرکت هواپیما روی زمین، وجود پرندگان در اطراف باند یا خاموش بودن چراغ‌های یک مانع ساختمانی نزدیک فرودگاه از جمله مواردی می باشند که با این نوع ارسال خواهد شد. این چنین در تعداد بسیاری از سیستم‌های مدرن، این دسته با NOTAM-D ادغام شده است تا دسترسی به اطلاعات یکپارچه‌تر شود.

NOTAM-S (Special Notice)

این دسته که بعضی اوقات با نام SNOWTAM نیز شناخته می‌شود، هشدارها و اطلاعیه‌های اختصاصی را صادر می‌کند. بارزترین مثال آن، گزارش‌های دقیق از مقدار برف، یخ، گل و لای یا آب ایستاده روی باند فرودگاه است که برای محاسبه مسافت ترمز هواپیما توسط خلبان به شدت حیاتی است.

NOTAM-P (Preliminary)

این نوع نوتام طبق معمولً به گفتن یک اطلاعیه مقدماتی یا پیش‌نویس برای تغییرات دائمی که قرار است به زودی در کتابچه‌های راهنمای هوانوردی (AIP) چاپ شوند، صادر می‌گردد. مقصد آن این است که خلبانان قبل از انتشار کردن رسمی کتابچه‌های تازه، از تغییرات دائمی اینده مطلع باشند.

Digital NOTAM

با پیشرفت تکنولوژی، نوتام‌های سنتی که فقط متن ساده (و بعضی اوقات نامفهوم) بودند، جای خود را به نوتام‌های دیجیتال داده‌اند.

این نوتام‌ها توسط کامپیوترها قابل خواندن و پردازش می باشند. به این معنی که سیستم ناوبری هواپیما یا آی‌پدِ خلبان می‌تواند این نوتام را دریافت کرده و به طور گرافیکی به گفتن یک نقطه قرمز رنگ یا یک خط مسدود روی نقشه دیجیتال پرواز نمایش دهد، که فهمیدن آن زیاد سریع تر و دقیق‌تر از خواندن متن است.

ساختار مطلب نوتام به همراه نمونه متن

نوتام‌های سنتی و استاندارد با فرمت و کدهای خاصی نوشته خواهد شد تا در سراسر جهان و برای همه خلبانان (بدون دقت به زبان مادری آنها) به‌طور یکسان قابل فهمیدن باشند و حجم اینترنت مقداری برای مخابره اشغال کنند.

یک مطلب نوتام طبق معمولً شامل قسمت‌های زیر است:

1. Q-Code: کدی که نوع خطر یا محدودیت را اشکار می‌کند.
2. A (فرودگاه/منطقه): کد چهار حروفی ایکائو (ICAO) برای فرودگاه یا حریم هوایی وابسته.
3. B (زمان اغاز): تاریخ و ساعت دقیق اغاز اعتبار نوتام به زمان گرینویچ (UTC).
4. C (زمان آخر): تاریخ و ساعت دقیق آخر اعتبار نوتام.
5. E (متن مطلب): توضیح دقیق حالت به طور متن مخفف شده.

نمونه یک متن نوتام به این صورت است:

A1234/26 NOTAMN
Q) OIIX/QMRLC/IV/NBO/A/000/999/3541N05118E005
A) OIII 
B) 2602210800 
C) 2602211200
E) RWY 29L/11R CLSD DUE TO WIP.

A1234/۲۶ NOTAMN
Q) OIIX/QMRLC/IV/NBO/A/۰۰۰/۹۹۹/۳۵۴۱N05118E005
A) OIII 
B) ۲۶۰۲۲۱۰۸۰۰ 
C) ۲۶۰۲۲۱۱۲۰۰
E) RWY 29L/۱۱R CLSD DUE TO WIP.

و این پیغام به طور زیر ترجمه می‌شود:

• A) OIII: این مطلب مربوط به فرودگاه مهرآباد تهران است (کد OIII).
• B & C: این محدودیت از ۲۱ فوریه ۲۰۲۶ ساعت ۰۸:۰۰ به زمان گرینویچ اغاز شده و تا ساعت ۱۲:۰۰ همان روز ادامه دارد.
• E) RWY 29L/11R CLSD DUE TO WIP: باند پروازی شماره ۲۹ چپ / ۱۱ راست، به علت انجام عملیات عمرانی مسدود است.

سوالات متداول