کم شدن ۲.۵ متری آب خزر؛ زنگ خطر یک فاجعه خاموش در شمال کشور_آفتاب شرق

افت سطح آب دریای خزر در سال‌های تازه به یکی از با اهمیت ترین چالش‌های زیست‌محیطی منطقه تبدیل شده است؛ اتفاق‌ای که اگرچه به‌صورت تدریجی رخ داده، اما آثار آن اکنون به‌وضوح در سواحل کشورهای حاشیه این دریا، از جمله ایران، قابل مشاهده است. این روال نه‌تنها پیامدهای اکولوژیک به‌جستوجو دارد، بلکه تبعات اقتصادی، اجتماعی و حتی زمین‌شناسی گسترده‌ای را نیز به همراه آورده است.

بازدید داده‌های علمی و مشاهدات میدانی مشخص می کند که تراز آب دریای خزر طی یک دهه قبل با افت قابل توجهی روبه رو شده است؛ موضوعی که کارشناسان آن را ناشی از ترکیبی از عوامل اقلیمی، افت ورودی آب رودخانه‌ها، افزایش تبخیر و تغییرات گسترده در الگوهای آب‌وهوایی می‌دانند.

در همین رابطه، علی بیت‌اللهی رئیس قسمت زلزله‌شناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی با اشاره به افت سطح آب دریای خزر او گفت: بر پایه مطالعات انجام‌شده در ۱۰ سال تازه، سطح آب دریای خزر نزدیک به ۲.۵ متر افت یافته است.

او گفت: مسئله قابل دقت درمورد دریای خزر این است که قسمت‌های عمیق‌تر آن در سمت سواحل ایران قرار دارد. در نتیجه، اثرات افت تراز آب در برخی مناطق ساحلی سرزمین ما به‌صورت ملموس‌تری قابل مشاهده است. برای نمونه، در ساری، در محدوده‌ای که اسکله وجود داشت، بر پایه اندازه‌گیری‌ها اشکار شد که سطح آب دریا نزدیک به ۱۷۵ متر عقب‌نشینی کرده است.

این آمارها به‌خوبی مشخص می کند که اتفاق بعد‌روی آب دیگر یک هشدار نظری نیست، بلکه به یک حقیقت عینی در سواحل شمالی سرزمین تبدیل شده است؛ واقعیتی که می‌تواند ساختار طبیعی و انسانی این مناطق را دستخوش تغییرات جدی کند.

بیت‌اللهی او گفت: یقیناً بیشترین اثرات بعد‌روی آب و خشکی بستر دریا در سواحل کشورهای آذربایجان، روسیه و قزاقستان قابل مشاهده است، اما در قسمت‌هایی از سواحل شمالی ایران که دارای شیب ملایم و گودی طبیعی می باشند، افت تراز آب به شکل محسوس نمایان می‌شود.

این ویژگی ژئومورفولوژیک سواحل شمالی ایران علتشده است که حتی افت‌های نسبتاً محدود در تراز آب نیز به جابجایی قابل دقت خط ساحلی منجر شود. به گفتن دیگر، در مناطقی که شیب ساحل کم است، کم شدن سطح آب می‌تواند به عقب‌نشینی چندصد متری دریا منتهی شود؛ قضیه‌ای که هم بر کاربری اراضی و هم بر زیرساخت‌های ساحلی تأثیر مستقیم دارد.

یکی از با اهمیت ترین ابعاد دلواپس‌کننده افت سطح آب دریای خزر، ربط آن با اتفاق فرونشست زمین است؛ موضوعی که در سال‌های تازه به‌گفتن یکی از مشکلاتهای جدی زیست‌محیطی سرزمین نقل شده است.

بیت‌اللهی در این باره هشدار داد: این اتفاق ربط مستقیمی با نوشته فرونشست زمین دارد. در واقع، در خطوط ساحلی همانند قائم‌شهر، ساری، آمل و به‌اختصاصی به‌سمت شرق استان مازندران تا مناطق بهشهر، پایین رفتن سطح آب دریا جهت تشدید فرونشست زمین شده است.

او همین طور گفت: در نواحی شرقی استان مازندران، به‌اختصاصی تا محدوده گلوگاه، پهنه‌های فرونشستی با نرخ ۲ تا ۴ سانتی‌متر در سال قابل مشاهده می باشند. این مقدار هرچند نسبت به دیگر مناطق سرزمین کمتر است، اما با دقت به ویژگی‌های زمین‌شناسی منطقه و بالا بودن سطح آب‌های زیرزمینی، از اهمیت اختصاصی‌ای برخوردار است.

این اظهارات مشخص می کند که افت تراز آب خزر فقطً یک اتفاق سطحی نیست، بلکه می‌تواند ساختارهای زیرسطحی زمین را نیز تحت تأثیر قرار دهد. افت سختی هیدرواستاتیکی ناشی از کم شدن سطح آب دریا، به‌همراه برداشت بی‌رویه از منبع های آب زیرزمینی، می‌تواند جهت فشردگی لایه‌های خاک و در نهایت فرونشست زمین شود.

کارشناسان بر این باورند که تغییرات اقلیمی یکی از با اهمیت ترین عوامل افت سطح آب دریای خزر است. افزایش دمای هوا در منطقه، افت بارندگی در حوضه‌های آبریز و تحول الگوی جریان رودخانه‌ها، به‌اختصاصی رود ولگا به‌گفتن مهم‌ترین فراهم‌کننده آب خزر، از جمله عواملی می باشند که به افت ورودی آب به این دریا منجر شده‌اند.

از نظر دیگر، افزایش دمای سطح آب علتافزایش نرخ تبخیر شده و این نوشته نیز به افت تراز آب دامن زده است. در کل، ترکیب این عوامل علتشده است که تراز آب خزر در یک روال نزولی پایدار قرار گیرد.

افت سطح آب دریای خزر پیامدهای بسیاری برای اکوسیستم‌های ساحلی و دریایی به همراه دارد. خشک شدن تالاب‌های ساحلی، از بین رفتن زیستگاه‌های آبزیان، افت تنوع زیستی و تحول در الگوی مهاجرت پرندگان از جمله آثار زیست‌محیطی این اتفاق است.

از نظر اقتصادی نیز این روال می‌تواند بر فعالیت‌هایی همانند صیادی، گردشگری و حمل‌ونقل دریایی تأثیر منفی بگذارد. افت عمق آب در بنادر و اسکله‌ها، نیاز به لایروبی‌های مکرر و افزایش هزینه‌های نگهداری زیرساخت‌ها را به‌جستوجو دارد.

یکی دیگر از ابعاد مهم این بحران، تأثیر آن بر سکونتگاه‌های انسانی در نوار ساحلی است. تحول خط ساحلی، افزایش خطر فرونشست و ناپایداری زمین می‌تواند زیرساخت‌های شهری و روستایی را در معرض تهدید قرار دهد.

در همین عرصه، بیت‌اللهی پافشاری کرد: پایین رفتن سطح آب دریای خزر نه‌تنها نشانه تغییرات اقلیمی و افت منبع های آبی است، بلکه خود به‌گفتن عاملی تشدیدکننده در ابراز فرونشست زمین در زون‌های ساحلی شمال سرزمین عمل می‌کند.

او گفت: با دقت به افزایش مهاجرت جمعیت به استان مازندران و سختی بر منبع های طبیعی و زیست‌محیطی این خطه، ساخت‌وساز در این مناطق باید به‌شدت کنترل شود. در غیر این صورت، در آینده‌ای نه‌چندان دور با مشکلات جدی زیست‌محیطی، زمین‌شناسی و سکونتی روبه رو خواهیم شد.

با دقت به ابعاد گسترده این اتفاق، کارشناسان بر لزوم تدوین و اجرای سیاست‌های جامع برای مدیریت سواحل خزر پافشاری دارند. این سیاست‌ها باید شامل کنترل ساخت‌وساز، مدیریت منبع های آب زیرزمینی، حفاظت از اکوسیستم‌های حساس و همکاری‌های منطقه‌ای بین کشورهای حاشیه خزر باشد.

از آنجا که دریای خزر یک پهنه آبی مشترک بین چند سرزمین است، هرگونه تحول در تراز آب آن نیازمند رویکردی فراملی و هماهنگ است. در غیر این صورت، عمل های یک‌جانبه نمی‌تواند به حل این بحران پشتیبانی کند.

افت سطح آب دریای خزر دیگر یک هشدار دوردست نیست، بلکه به یک بحران در حال شکل‌گیری تبدیل شده است؛ بحرانی که آثار آن از تغییرات زیست‌محیطی تا تهدیدات زمین‌شناسی و اقتصادی گسترده است. کم شدن ۲.۵ متری تراز آب در یک دهه، عقب‌نشینی صدها متری خط ساحلی و تشدید اتفاق فرونشست، همه انها نشانه‌هایی از عمق این چالش می باشند.

در این چنین شرایطی، بی‌توجهی به این روال می‌تواند هزینه‌های جبران‌ناپذیری به‌جستوجو داشته باشد. مدیریت هوشمندانه، سیاست‌گذاری دقیق و عمل به‌موقع، تنها راهکارهایی می باشند که می‌توانند از تبدیل این بحران به یک فاجعه جلوگیری کنند.