ال‌نینو یک نوسان اقلیمی جهانی است که از طریق تحول الگوهای گردش جو می‌تواند بر محیط زیست کشورهای گوناگون تاثییر بگذارد. با اهمیت ترین پیامد محیط‌زیستی آن، تحول در رژیم بارش و دماست که مستقیماً بر حالت اکوسیستم‌های خشکی و آبی تاثییر می‌گذارد.

در دوره‌های ال‌نینو، افزایش نسبی بارش در قسمت‌هایی از ایران می‌تواند به بهبود موقت حالت تالاب‌ها، افزایش سطح آب رودخانه‌ها و تحکیم پوشش گیاهی در مراتع منجر شود. این شرایط در مختصر‌زمان به افت تنش آبی در زیست‌بوم‌های حساس پشتیبانی می‌کند و زمان احیای نسبی برای اکوسیستم‌هایی همانند تالاب‌ها و زیستگاه‌های پرندگان مهاجر فراهم می‌سازد. اما امسال مطابق حرف های‌های کارشناسان با اتفاق‌ای به نام «سوپر ال‌نینو» رو به رو هستیم.

برای بازدید این نوشته و این که آیا این اتفاق به ایران می‌رسد یا نه، با مهدی زارع، استاد دانشگاه و کارشناس زمین‌شناسی او مباحثه کرده‌ایم.

* باتوجه به این که احتمالا برخی مخاطبان خبری درمورد اتفاق ال‌نینو نداشته باشند اول بفرمایید این اتفاق چیست و چطور بر شرایط آب‌وهوایی جهان و منطقه تأثیر می‌گذارد؟

ال‌نینو فاز گرم یک چرخه اقلیمی بزرگ‌تر به نام انسو است و وقتی رخ می‌دهد که بادهای تجارتی روی منطقه استوایی اقیانوس آرام ضعیف خواهد شد و آب‌های گرم سطح اقیانوس که طبق معمولً به سمت غرب – آسیا و استرالیا -حرکت می‌کردند، به سمت شرق یعنی سواحل آمریکای جنوبی بازمی‌گردند. بادهای تجاری، بادهایی می باشند که از شرق به غرب، درست در شمال و جنوب خط استوا، می‌وزند.

این بادها به کشتی‌ها پشتیبانی می‌کنند تا به سمت غرب حرکت کنند و این چنین طوفان‌هایی همانند تندبادها را هدایت می کنند. «سوپر ال نینو» که در سال ۲۰۲۶ رخ می‌دهد و تا اغاز ۲۰۲۷ ادامه دارد یک ال نینوی زیاد قوی است که در آن، طبق معمولً دمای اقیانوس آرام حداقل ۲ درجه سانتیگراد بالاتر از حد متوسط افزایش می یابد. برخی مطالعات حتی آن را با اغاز بالاتر ۳ درجه سانتیگراد و برای ۲۰۲۶ به گمان زیاد تا حدود۴ درجه تعریف می‌کنند.

* آیا ایران در قبل تحت تأثیر ال‌نینو قرار گرفته است؟ اگر بله، این تأثیرات به چه شکل بوده‌اند؟

بله، ایران از الگوهای دورپیوندی Teleconnections اتفاق انسو تأثیر می‌پذیرد. در قبل، ال‌نینوهای سال‌های ۱۹۹۷-۱۹۹۸ و ۲۰۱۵-۲۰۱۶ اثرهای ملموسی بر ایران داشتند. در سال‌های ال‌نینو قوی، میانگین بارش‌های پاییز و اغاز زمستان در ایران طبق معمولً نرمال تا بیشتر از حد نرمال بوده و دمای هوا نیز مقداری گرم‌تر از میانگین سالانه گزارش شده است.

* برخی ادعا می‌کنند که بعد از ۱۴۹ سال، اتفاق سوپر ال‌نینو بار دیگر در حال تأثیرگذاری بر ایران است. این ادعا تا چه اندازه از نظر علمی صحیح است؟

بله، «سوپر ال نینوی قبلی» یک النینوی زیاد قوی می بود که نزدیک به ۱۴۹ سال پیش رقم خورد. ال نینوی ۱۸۷۷-۱۸۷۸ یکی از قویترین النینوهای ثبت شده در تاریخ مدرن و بازسازی شده بر پایه داده های مرجانی و حلقه‌های درختان است که به نظر تعداد بسیاری از اقلیم شناسان، یک «سوپر ال نینو» کامل بوده است. این النینو چنان قوی می بود که علتخشکسالی‌های مهیب و قحطی‌های بزرگ در هند، چین، برزیل و آفریقا شد و تلفات انسانی گستردهای به بار آورد. دمای سطح آب در شرق استوایی اقیانوس آرام به شدت افزایش یافت. از آن زمان تا بحال، چندین النینوی مهم دیگر هم در ۱۹۸۲-۱۹۸۳، ۱۹۹۷-۱۹۹۸ و ۲۰۱۵-۲۰۱۶ رخ داده‌اند.

اتفاق ال‌نینو طبق معمولً هر ۵ تا ۶ سال یک‌بار رخ می‌دهد، اما «سوپر ال‌نینو» اتفاق‌ای کم‌تکرارتر است که در صورت وقوع، می‌تواند تأثیرات شدیدتری بر منطقه داشته باشد. بر این مبنا، گمان افزایش بارش‌ها و وقوع سیلاب‌ها در پاییز و زمستان سال جاری بالا برسی می‌شود.

* در صورت وقوع یا تحکیم سوپر ال‌نینو، چه تغییراتی امکان پذیر در الگوی بارش و دمای ایران رخ دهد؟

بر پایه الگوهای تاریخی طبق معمولً افزایش بارندگی در اواخر پاییز و آذرماه با تحکیم ال‌نینو به گمان زیاد علتتسهیل ورود سامانه‌های بارشی سودانی و مدیترانه‌ای به ایران می‌شود که نتیجه آن افزایش بارش‌ها در نیمه غربی، جنوبی و مرکزی سرزمین است. سال‌های ال‌نینو طبق معمولً با افزایش جزیی دمای زمستان همراه می شود ولی به علت رطوبت بالا، معنولا بارش‌های سنگینی در زمستان تا اغاز بهار ۱۴۰۶ انتظار می رود رخ دهد.

* آیا گمان افزایش بارش‌های شدید، سیلاب‌ها یا رخدادهای جوی حدی در سرزمین وجود دارد؟

این گمان جدی است. ال‌نینو در منطقه ایران و خاورمیانه با تحول حرکت بارش‌ها به سمت رفتارهای فرین جدی همراه است به نحوی‌که امکان پذیر حجم بسیاری از باران در زمان زمان کوتاهی ببارد. این قضیه در استان‌های جنوبی، و خوزستان و سواحل دریای عمان و خلیج فارس می‌تواند تبدیل سیلاب‌های ناگهانی و مخرب شود.

* اگر زیرساخت‌ها و دستگاه‌های مسئول آمادگی کافی برای روبه رو با پیامدهای احتمالی این اتفاق را نداشته باشند، چه مخاطراتی سرزمین را تهدید خواهد کرد؟

مخاطراتی همانند سیلاب‌های شهری و روستایی آبگرفتگی معابر، تخریب پل‌ها، جاده‌ها و منازل مسکونی در مسیر مسیل‌ها قابل انتظار است ، و در این صورت نابودی محصولات آماده برداشت در پاییز به علت تگرگ یا سیل و شستشوی خاک رخ خواهد داد. از نظر دیگر پر شدن ناگهانی و مدیریت‌نشده مخازن سدها امکان پذیر به باز کردن دریچه‌ها و سیلابی شدن پایین‌دست منجر شود. با وقوع سیلاب گمان صدمه به شبکه‌های انتقال برق، گاز و آب آشامیدنی در تاثییر زمین‌‍لغزش یا آبگرفتگی همانند آنچه در فروردین ۱۳۹۸ و مرداد ۱۴۰۱ رقم خورد، وجود دارد.

* چه اقداماتی باید از سوی نهادهای مسئول و این چنین شهروندان برای افت خسارات احتمالی ناشی از این اتفاق انجام شود؟

مسئولان با لای‌روبی سریع به پاکسازی رودخانه‌ها، کانال‌های شهری و مسیل‌ها قبل از اغاز بارش‌ها بپردازند. این چنین تنظیم ظرفیت سدها برای پذیرفتن سیلاب‌های ناگهانی بدون تشکیل خطر برای پایین‌دست در وزارت نیرو بزای اواخر پاییز و زمستان ۱۴۰۵ ملزوم است. پایش دقیق هواشناسی و خبر‌رسانی به موقع به کشاورزان، عشایر و ساکنان مناطق در معرض خطر ملزوم است.

هلال‌احمر و شهرداری‌ با ا ذخیره‌سازی تجهیزات امدادی و ماشین‌آلات سنگین در نقاط کلیدی باید برای سیلاب های احتمالی آماده باشند.

شهروندان نیز با عدم استقرار در حاشیه رودخانه‌ها و پرهیز جدی از چادر زدن و تردد در بستر رودخانه‌ها و مسیل‌ها، و کشاورزان با هماهنگی با جهاد کشاورزی برای برداشت به موقع محصولات و عایق‌بندی انبارها باید عمل کنند.