هوش مصنوعی مولد تقریباً به جزئی جدایی‌ناپذیر از سازمان‌ها تبدیل شده است و ابزارهایی همانند ChatGPT برای کارهای مختلفی همانند ترجمه، خلاصه‌سازی و حل قضیه منفعت گیری خواهد شد. تعداد بسیاری از مدیران امیدوارند که این ابزارها موجی از خلاقیت را در شرکت‌هایشان به راه بیندازند، اما حقیقت چیز فرد دیگر را مشخص می کند. مطابق نظرسنجی‌های تازه، فقط ۲۶ درصد از کارکنانی که از هوش مصنوعی منفعت گیری می‌کنند، بهبود در خلاقیت خود را گزارش داده‌اند. این کار مشخص می کند که صرف دسترسی به ابزار کافی نیست.

در این مقاله به بازدید پژوهشی که در ژورنال Applied Psychology منتشرشده می‌پردازیم تا افراد و مدیران بهتر بتوانند از هوش مصنوعی در کارهای خود منفعت ببرند و خلاقیت خود را افزایش دهند.

چرا هوش مصنوعی همه را به‌طور یکسان خلاق نمی‌کند؟

برای جواب به این سوال باید با مهارتی به نام «فراشناخت» (Metacognition) آشنا شویم؛ فراشناخت یعنی توانایی افراد در برنامه‌ریزی، نظارت، برسی و اصلاح نحوه تفکر خود. تحقیقات تازه مشخص می کند که هوش مصنوعی فقط وقتی خلاقیت را افزایش می‌دهد که کاربر دارای توانایی‌های فراشناختی قوی باشد.

کارکنان با فراشناخت ضعیف طبق معمولً اولین جواب هوش مصنوعی را بدون بازدید دقیق می‌پذیرند، به خروجی‌های پیش‌فکر تکیه می‌کنند و صحت یا ربط پیشنهادها را چک نمی‌کنند. اما کارکنان با فراشناخت قوی مرحله های انجام کار را در ذهن مرور می‌کنند، اثربخشی روش خود را می‌سنجند و فهمید شکاف‌های دانش‌شان می باشند. این افراد از هوش مصنوعی به‌گفتن نقطه اغاز منفعت می‌برند و با پرسشگری و پالایش مداوم، خروجی‌های خام را به ایده‌های ناب تبدیل می‌کنند.

به این علت، ابزار برای همه یکسان است، اما توانایی فرد در نظارت بر تفکر خود تعیین‌کننده نتیجه نهایی است.

پژوهش محققان درمورد خلاقیت افراد در هوش مصنوعی

برای اثبات این نظریه، پژوهشگران یک آزمایش میدانی با وجود ۲۵۰ کارمند در یک شرکت مشاوره فناوری در چین انجام دادند. کارمندان به‌طور اتفاقی به دو گروه تقسیم شدند: گروهی که به ChatGPT دسترسی داشتند و گروه کنترلی که دسترسی نداشتند. بعد از یک هفته، خلاقیت آنها برسی شد.

نتایج دلنشین می بود؛ کارکنانی که فراشناخت بالایی داشتند، با منفعت گیری از هوش مصنوعی ایده‌هایی به‌مراتب خلاقانه‌تر و کاربردی‌تر تشکیل کردند. اما برای افرادی که توانایی فراشناختی پایینی داشتند، دسترسی به هوش مصنوعی تقریباً هیچ تفاوتی در سطح خلاقیت تشکیل نکرد.

یقیناً باید دقت داشته باشیم که این مطالعه در یک سازمان خاص در چین انجام شده و امکان پذیر نگرش‌های فرهنگی نسبت به هوش مصنوعی در کشورهای دیگر متفاوت باشد. این چنین این تحقیق اثرات مختصر‌زمان (یک هفته‌ای) را بازدید کرده است. تأثیرات طویل مدت منفعت گیری مداوم از هوش مصنوعی بر توانایی‌های یادگیری کارکنان تا این مدت نیازمند بازدید زیاد تر است و سازمان‌ها باید به‌صورت دوره‌ای این نوشته را پایش کنند.

منفعت گیری از هوش مصنوعی برای افزایش خلاقیت

درکل خلاقیت نیازمند دو منبع شناختی مهم است که هوش مصنوعی (در صورت منفعت گیری صحیح) آنها را تحکیم می‌کند: دامنه زیاد دانش و آزادسازی ظرفیت‌های ذهنی.

خلاقیت اساساً به‌معنی ترکیب مجدد اطلاعات به راه حلهای تازه است. هوش مصنوعی حجم عظیمی از اطلاعات را در چند ثانیه فراهم می‌کند و به کارمندان امکان می‌دهد تا بینش‌هایی از حوزه‌های گوناگون را با هم ترکیب کنند. از سویی هوش مصنوعی با برعهده‌گرفتن کارهای روتین همانند خلاصه‌سازی متون، مدیریت داده‌ها یا تهیه پیش‌نویس‌ محتوا، بار شناختی ذهن را افت می‌دهد. این زمان تنفس به کارکنان امکان می‌دهد تا انرژی خود را روی حل مسائل پیچیده متمرکز کنند و ذهنیت‌های ثابت و کلیشه‌ای را بشکنند.

اگر مدیر هستید، برای به حداکثر رساندن تأثیر هوش مصنوعی باید چهار قدم اساسی بردارید:

1. کارمندان را تشویق کنید از هوش مصنوعی برای جمع‌آوری دیدگاه‌های متنوع و انجام کارهای تکراری منفعت گیری کنند تا فضای ذهنی‌شان برای تفکر خلاق آزاد شود.
2. به تیم‌ها بیاموزید که خروجی هوش مصنوعی جواب نهایی نیست، بلکه نقطه اغاز است. تفاوت بین پذیرفتن منفعلانه و بازدید فعالانه را برای آنها روشن کنید.
3. برگزاری دوره‌های مختصر که در آن کارمندان خطاهای هوش مصنوعی را پیش‌بینی و اصلاح می‌کنند، زیاد مؤثر است. حتی منفعت گیری از چک‌لیست‌های ساده (همانند: «آیا جانشین‌های فرد دیگر برای این جواب وجود دارد؟») می‌تواند تفکر انتقادی را فعال کند.
4. فرایندهایی طراحی کنید که شامل رفت‌وبرگشت با هوش مصنوعی باشد. برای مثالً از تیم خود بخواهید که هوش مصنوعی را وادار به تشکیل دیدگاه‌های متضاد کند، سپس نقاط قوت و ضعف هر کدام را نقد و در نهایت ایده برتر را تشکیل کند.