مطابق گزارش‌ها، در سال ۲۰۲۵ تعداد سیارات کشف‌شده خارج از منظومه شمسی از مرز ۶ هزار مورد عبور کرده است. در آخرین روزهای سال میلادی، در این نوشته به سراغ با اهمیت ترین و شگفت‌ترین کشفیات مربوط به سیارات فراخورشیدی در سال ۲۰۲۵ رفته‌ایم.

دنیاهای «تاتویینی»؛ یا سیاراتی با دو خورشید

در سال ۲۰۲۵ چندین سیاره تازه کشف شدند که به دور دو ستاره می‌چرخند. جهان‌هایی که تا همین چند سال پیش بیش‌تر در حد داستان‌ علمی‌تخیلی (در دنیای جنگ ستارگان به این سیارات تاتویین حرف های می‌شود) فکر می‌شدند، اکنون در پایگاه‌های داده سیارات فراخورشیدی ثبت شده‌اند و حتی برخی از آنها قوانین پذیرفته‌شده شکل‌گیری سیارات را به چالش کشیده‌اند.

شگفت‌ترین عضو این خانواده، سیاره‌ای است به نام 2M1510 (AB) b که در آوریل گزارش‌های مربوط به آن انتشار شده می بود. این سیاره به دور دو کوتوله قهوه‌ای می‌چرخد. این دنیا در فاصله نزدیک به ۱۲۰ سال نوری از زمین قرار دارد، اما مسئله مهم‌تر مدار کاملاً غیرمعمول آن است. در واقع به جای حرکت در یک صفحه نسبتا تخت، همانند زیاد تر سیارات، مدار این سیاره به شدت شیب‌دار است و بالای قطب‌های دو ستاره و پایین آنها رفت و برگشت می‌کند.

بر پایه تحلیل‌های انجام شده با منفعت گیری از تلسکوپ زیاد بزرگ (VLT) در شیلی، به گمان زیادً مدار این سیاره در قبل دور طی یک برخورد یا گذر یک ستاره دیگر، از مدار معمولی خود تحول اشکار کرده است.

این تنها سیاره تاتویینی کشف شده در سال ۲۰۲۵ نبوده و در ادامه سال، تیمی دیگر ۳ سیاره هم‌اندازه زمین را در سامانه فشرده TOI-2267 کشف کرد که فقط ۷۳ سال نوری با ما فاصله دارد. این سه جهان با منفعت گیری از داده‌های تلسکوپ TESS شناسایی شدند و مسئله مهم این که هر سه زمان عبور، از روبه رو هر دو ستاره رد خواهد شد.

جستجوی حیات در سیاره K2-18b

سیاره K2-18b در سال ۲۰۲۵ به یکی از جنجالی‌ترین سوژه‌های حوزه سیارات فراخورشیدی تبدیل شد؛ چرا که ادعاهای جدیدی درمورد گمان وجود نشانه‌های حیات روی آن نقل شده می بود.

در ماه آوریل، گروهی به رهبری دانشگاه کمبریج اظهار کردند که به نیرومندترین شواهد تا بحال برای وجود گازهایی در جو این سیاره دست یافته‌اند. آنها ادعا کردند به داده‌هایی مبنی بر وجود گازهای دی‌متیل سولفید و احتمالا دی‌متیل دی‌سولفید در این سیاره رسیده‌اند که روی زمین ربط زیاد نزدیکی با فعالیت زیستی در محیط‌های دریایی دارند. بر این مبنا، تیم پژوهشی این دنیا را به گفتن یک سیاره پوشیده از اقیانوس توصیف کرد که به گمان زیادً می‌تواند حیات داشته باشد.

ادعای دانشمندان زیاد سریع با چالش‌های متغیری از سوی کارشناسان روبه رو شد. بااین‌حال، رصدهای زیاد تر این سیاره هم‌اکنون توسط تلسکوپ جیمز وب درحال انجام است.

امید کم برای امکان سکونت در TRAPPIST-1e

سیاره TRAPPIST-1e در طول سال‌های قبل یکی از دلنشین‌ترین اهداف تحقیقات فضایی برای اشکار کردن دنیایی قابل سکونت بوده است. این سیاره یکی از هفت موردی محسوب می‌شود که به‌دور ستاره کوتوله فراسرد TRAPPIST-1 می‌چرخد و گمان وجود آب مایع و شرایط مناسب حیات در آن نقل شده می بود. اما تحلیل‌های تازه، امیدها در این عرصه را کمتر کرده است.

رصدهای اولیه جیمز وب، نشانه‌هایی از وجود متان در جو احتمالی TRAPPIST-1e را نقل کرده می بود که می‌تواند در سناریوهایی خاص، نشانه‌ای از شیمی پیچیده و حتی فعالیت زیستی باشد. بااین‌حال، بازدید‌های بعدی نشان داد که قسمت مهمی از سیگنال‌های مشاهده‌شده به گمان زیادً از خود ستاره منشا می‌گیرد و جو پایدار حوالی سیاره نقشی در آن ندارد.

از نظر دیگر، داده‌های تلسکوپ‌های فضایی مشخص می کند که اگر TRAPPIST-1e جوی داشته باشد، این جو آن قدر رقیق یا پیچیده است که تشخیص آن با ابزارهای جاری بسیار دشوار خواهد می بود. مجموع این یافته‌ها یادآوری می‌کند که حتی امیدوارکننده‌ترین سیاره‌ها روی کاغذ، در عمل می‌توانند زیاد دور از دسترس باشند.

نمایی آشکار‌تر از سامانه پروکسیما قنطورس

پروکسیما قنطورس (Proxima Centauri)، نزدیک‌ترین ستاره به خورشید در فاصله نزدیک به ۴٫۲ سال نوری است و احتمالی میزبانی آن از چند سیاره نقل شده می بود. در سال ۲۰۲۵، ابزار جدیدی به نام Near-Infrared Planet Searcher یا NIRPS که یک طیف‌سنج فروسرخ با تفکیک‌پذیری بالا است، عکس دقیق‌تری از این سامانه فراهم کرد.

دانشمندان این چنین با منفعت گیری از داده‌های NIRPS وجود سیاره پروکسیما b را مجدد قبول کردند؛ سیاره‌ای هم‌‌اندازه زمین که در ناحیه قابل سکونت ستاره میزبان می‌چرخد. علاوه بر این، NIRPS وجود سیاره کوچکتری به نام پروکسیما d را نیز قبول کرد و همزمان به رد یک سیاره ادعا شده دیگر پشتیبانی کرد که پیش‌تر به آن اشاره شده می بود.

سیاره‌هایی شگفت با دُم‌ که در حال متلاشی شدن می باشند

در سال ۲۰۲۵، چند سیاره نادر نیز شناسایی شده است.

یکی از این سیارات BD+05 4868 Ab است که تلسکوپ TESS در فاصله نزدیک به ۱۴۰ سال نوری و در صورت فلکی اسب بالدار موفق به شناسایی آن شده. این سیاره هر ۳۰٫۵ ساعت یک‌بار کامل به دور مدار خود می‌چرخد. گرمای ستاره آن قدر به‌قدری شدید است که ماده سطح سیاره تبخیر می‌شود و در ادامه آن یک دُم آتشین و کشیده همانند دُم دنباله‌دار شکل می‌گیرد. برآوردها نشان داده طول این دُم تا نزدیک به ۹ میلیون کیلومتر می‌رسد.

محققان پیش‌بینی کرده‌اند که این سیاره در هر چرخش مداری خود، جرمی به اندازه کوه اورست را از دست می‌دهد و در بازه‌ای بین یک تا دو میلیون سال آینده امکان پذیر به طور کامل از هم پاشیده شود.

در مثالای دیگر، تیمی جدا گانه با منفعت گیری از تلسکوپ جیمز وب، سیاره غول‌پیکر بسیار داغ WASP-121b را که در فاصله نزدیک به ۸۵۸ سال نوری قرار دارد، بازدید کردند. داده‌های جیمز وب نشان داد دو دُم عظیم از هلیوم، تقریباً ۶۰ درصد مدار سیاره را شکل داده است که یکی پشت سر سیاره کشیده شده و تحت سختی باد ستاره‌ای رو به عقب رانده شده، و فرد دیگر که کمیاب‌تر است، جلوتر از سیاره و در جهت حرکت قرار دارد.

دنیای سراسر گدازه‌ TOI-561b

یکی از شگفت‌انگیزترین کشفیات سال، سیاره‌ای کوچک و بسیار داغ به نام TOI-561b می بود. این سیاره به دور یکی از قدیمی‌ترین ستاره‌های راه شیری می‌چرخد و یک سال در آن کمتر از یک روز زمینی طول می‌کشد. گرانش علتشده تا یک سمت سیاره همیشه رو به ستاره و سمت دیگر همیشه در تاریکی باشد.

دمای سطح در سمت روز به نزدیک به ۱۷۲۶ درجه سانتی‌گراد می‌رسد؛ دمایی که به راحتی می‌تواند سنگ را ذوب کند.

تولد و مرگ یک دنیای بیگانه

در نهایت، اخترشناسان در سال ۲۰۲۵ تولد یک جهان تازه و نابودی باقی مانده جهانی دیگر را مشاهده کردند.

در یک مطالعه، تیمی از دانشمندان برای اولین‌ بار عکس راحتی از شکل‌گیری یک سیاره را ثبت کردند. سیاره‌ای به نام WISPIT 2b که نزدیک به ۴۳۷ سال نوری از زمین فاصله دارد. WISPIT 2b تنها نزدیک به ۵ میلیون سال عمر دارد، اما جرم آن پنج برابر مشتری برآورد شده است.

در نقطه‌ای نزدیک‌تر به ما از این جهان بی‌آخر، تیم فرد دیگر تصویری از لحظه «مرگ» یک جهان را انتشار کردند. آن‌ها کوتوله سفیدی به نام LSPM J0207+3331 را بازدید کردند که در فاصله نزدیک به ۱۴۵ سال نوری از زمین قرار دارد. داده‌های تصاویر نابودی تدریجی این سیاره با قطر تقریبی ۱۹۳ کیلومتر را نشان خواهند داد که اکنون در حال خرد شدن است.