انسان‌ها به‌طور یکنواخت رشد نمی‌کنند و قد طبق معمولً در دوره‌هایی جهشی افزایش می‌یابد. تعداد بسیاری هنگامی به نوجوانی فکر می‌کنند، همان سال‌هایی را به یاد می‌آورند که شلوارها یک دفعه مختصر خواهد شد و کفش‌ها کوچک خواهد شد. در این زمان، برخی نوجوانان در یک سال ۱۰ تا ۱۳ سانتی‌متر قد می‌کشند و این رشد برای خانواده‌ها هم زیاد دیدنی است. اما سوال اینجاست: آیا واقعاً این سریع‌ترین دوره رشد در زندگی انسان است؟

جواب علم مقداری غافلگیرکننده است. جهش رشد دوران نوجوانی، با همه چشمگیری‌اش، سریع‌ترین دوره رشد انسان نیست؛ بلکه فقط دومین دوره سریع به حساب می‌آید. رکورددار واقعی رشد، سال‌های زیاد ابتدایی زندگی یعنی دوران نوزادی است.

پژوهشگرانی که رشد انسان را از بدو تولد تا بزرگسالی جستوجو کرده‌اند، به‌وضوح می‌گویند بیشترین شدت رشد در یکی دو سال اول زندگی اتفاق می‌افتد. در این دوره، بدن کودک با شتابی رشد می‌کند که دیگر هیچ‌زمان در طول زندگی تکرار نمی‌شود. نوزادان می‌توانند در عرض یک سال نزدیک به ۲۵ تا ۳۰ سانتی‌متر قد بکشند؛ رقمی که بیشتر از دو برابر سریع‌ترین رشدهای دوران بلوغ است.

نوزادی دربرابر نوجوانی

برای فهمیدن بهتر نوشته، کافی است بدانیم دختران در نزدیک به ۱۸ ماهگی به نزدیک ۵۰ درصد قد نهایی بزرگسالی خود می‌رسند. پسران مقداری دیرتر به این نقطه می‌رسند و طبق معمولً در نزدیک به ۲۴ ماهگی به نصف قد بزرگسالیشان دست اشکار می‌کنند. این یعنی قسمت بزرگی از رشد قدی انسان در وقتی اتفاق می‌افتد که خود فرد هیچ خاطره‌ای از آن ندارد.

در یکی دو سال اول زندگی، نوزادان می‌توانند در عرض یک سال نزدیک به ۲۵ تا ۳۰ سانتی‌متر قد بکشند که بیشتر از دو برابر رشد دوران بلوغ است

سپس از این دوره پرشتاب، شدت رشد به‌طور محسوسی افت اشکار می‌کند. در اواخر نوزادی و دوران کودکی، بدن هم چنان رشد می‌کند، اما نه با آن شدت انفجاری سال‌های اول. از نزدیک به ۴ سالگی تا اغاز بلوغ، رشد قد طبق معمولً به نزدیک به ۵ تا ۶ سانتی‌متر در سال محدود می‌شود. این روال نسبتاً آرام ادامه دارد تا وقتی که بدن مجدد داخل یک جهش رشد می‌شود: دوران بلوغ.

همان گونه که لایوساینس توضیح می‌دهد، در بلوغ، شدت رشد مجدد افزایش اشکار می‌کند، اما باز هم به پای رشد نوزادی نمی‌رسد. در اوج این دوره، دختران به‌طور متوسط سالانه نزدیک به ۹ سانتی‌متر و پسران نزدیک به ۱۰ سانتی‌متر رشد می‌کنند. این اعداد میانگین می باشند و در عمل، رشد همیشه یکنواخت نیست.

اگر قد نوجوانان را در بازه‌های وقتی مختصر‌تر اندازه بگیریم، می‌بینیم که رشد به‌صورت موجی رخ می‌دهد: دوره‌هایی از رشد زیاد شدید، و سپس دوره‌هایی که بدن در حال تطبیق با تغییرات است. در برخی مطالعات حتی رشدهای لحظه‌ای معادل ۲۰ سانتی‌متر در سال هم دیده شده، اما هنگامی این جهش‌ها در طول زمان میانگین گرفته خواهد شد، به همان نزدیک به ۱۰ تا ۱۲ سانتی‌متر در سال می‌رسند.

دختران طبق معمولً سریعتر از پسران داخل جهش رشد بلوغ خواهد شد؛ زیاد تر در نزدیک به ۱۱ سالگی. پسران طبق معمولً دو سال سپس به این مرحله می‌رسند. بااین‌حال، پسران زیاد تر جهش رشد شدیدتری دارند. دلیلش ترکیب هورمونی است: آن‌ها نه‌تنها هورمون رشد بیشتری ترشح می‌کنند، بلکه تستوسترون هم به افزایش طول استخوان‌ها پشتیبانی می‌کند.

جهش رشد بلوغ در دختران طبق معمولً حوالی ۱۶ سالگی متوقف می‌شود، در حالی که پسران تا نزدیک به ۱۸ سالگی به رشد ادامه خواهند داد. همین دو عامل یعنی شدت زیاد تر جهش رشد و زمان‌زمان طویل‌تر، علتمی‌شود مردان به‌طور متوسط قدبلندتر از زنان باشند.

مسئله مهم این است که زمان اغاز بلوغ و جهش رشد، تعیین‌کننده قد نهایی نیست. فردی که سریع بالغ می‌شود، سریعتر هم رشدش متوقف می‌شود. در روبه رو، فردی که دیر بالغ می‌شود، زمان بیشتری برای رشد دارد و در نهایت امکان پذیر به همان قد نهایی برسد.

جهش رشد و شکل بدن

رشد بدن فقط به افزایش قد محدود نمی‌شود و شکل بدن هم در این فرایند تحول می‌کند. جهش رشد طبق معمولً از اندام‌های بیرونی اغاز می‌شود. اول دست‌ها و پاها بزرگ خواهد شد، سپس بازوها و پاهای بلند رشد می‌کنند. به همین علت است که تعداد بسیاری از کودکان در ابتدای بلوغ ظاهری نامتناسب دارند: پاهای بزرگ، دست‌های کشیده و بدنی که تا این مدت هماهنگ نشده است. رشد تنه یا بالاتنه طبق معمولً آخر از همه اتفاق می‌افتد. اگر کودکی دیر رشد کند، بعضی اوقات تنه هیچ‌زمان کاملاً به بقیه بدن نمی‌رسد.

تفاوت‌های رشدی حتی در انتخاب‌های ورزشی هم تأثیر دارند. در رشته‌هایی همانند باله یا ژیمناستیک، طبق معمولً کودکانی که دیرتر بالغ خواهد شد ترجیح داده خواهد شد؛ چون اندامی کشیده‌تر و خطی‌تر دارند. در روبه رو، کودکانی که سریعتر بالغ خواهد شد، طبق معمولً نیرومندتر و درشت‌تر می باشند و به همین علت زیاد تر در ورزش‌های رقابتی و آکادمی‌های حرفه‌ای انتخاب خواهد شد.

اما رشد سریع همیشه خبر خوبی نیست. در دوران جهش رشد، استخوان‌ها تا این مدت به‌طور کامل مستحکم نشده‌اند. استخوان ابتدا رشد می‌کند و سپس، در طی ماه‌ها، مواد معدنی در آن تجمع اشکار می‌کند تا قوی شود. بین این دو مرحله طبق معمولً نزدیک به ۹ ماه فاصله وجود دارد. به همین علت، بیشترین مقدار شکستگی استخوان دقیقاً در دوران جهش رشد نوجوانی رخ می‌دهد.

عضلات و تاندون‌ها نیز هم‌زمان با استخوان‌ها رشد نمی‌کنند و آن‌ها هم امکان پذیر تا ۹ ماه عقب بمانند. این ناهماهنگی می‌تواند علتدرد و صدمه‌های مرتبط با رشد به‌اختصاصی در ناحیه پاشنه پا، زانو و پایین کمر شود. با‌این‌حال، اگر رشد نوجوانان به‌دقت زیر نظر گرفته شود، می‌توان تعداد بسیاری از این صدمه‌ها را افت داد. در محیط‌های حرفه‌ای ورزشی، پایش دقیق رشد حتی علتکاهش دیدنی صدمه‌های غیرتصادفی شده است.

زمان اغاز بلوغ و جهش رشد تعیین‌کننده قد نهایی نیست؛ فردی که دیرتر بالغ می‌شود امکان پذیر به همان قد نهایی فردی برسد که سریع بالغ شده است

برای والدینی که دلواپس طبیعی بودن رشد فرزندشان می باشند، متخصصان پافشاری می‌کنند که دامنه طبیعی رشد زیاد گسترده است. برخی کودکان سریع رشد می‌کنند و برخی آهسته‌تر، و هر دو حالت می‌تواند کاملاً طبیعی باشد. در نهایت، قد بزرگسالی بیشتر از هر چیز به ژنتیک بستگی دارد.

یقیناً اختلال‌های نادری هم وجود دارند که علترشد غیرعادی خواهد شد؛ همانند حالتی که در آن بدن هورمون رشد بیشتر از حد تشکیل می‌کند. در این موارد، کودک امکان پذیر سالانه تا ۱۵ سانتی‌متر یا حتی زیاد تر رشد کند. بااین‌حال، حتی این رشد‌های غیرمعمول هم به پای شدت رشد نوزادان نمی‌رسند.

در نهایت، جواب این سوال روشن است: سریع‌ترین دوره رشد انسان نه در نوجوانی، بلکه در نخستین سال‌های زندگی اتفاق می‌افتد؛ وقتی که آن‌قدر کوچک بوده‌ایم که هیچ خاطره‌ای از آن جهش شگفت‌انگیز نداریم.