هیپوکسی به معنای کاهش می‌زان اکسیژن در بافت‌های بدن است که می‌تواند علائمی چون گیجی، خستگی، تنگی نفس، تپش قلب و کبودی پوست را به همراه داشته باشد. طیف وسیعی از بیماری‌های مزمن قلبی و ریوی افراد را در معرض این عارضه قرار می‌دهد و در صورت درمان نشدن، جان را به خطر می‌اندازد.
هیپوکسی چیست؟
هیپوکسی زمانی رخ می‌دهد که بافت‌های بدن اکسیژن مورد نیاز خود را دریافت نکنند. در فرآیند طبیعی، اکسیژن از ریه به آلوئول‌ها، از آنجا به مویرگ‌ها و سپس با جریان خون به بافت‌ها می‌رسد. هر اختلال در این مسیر — از جمله بیماری‌های ریوی یا قلبی — می‌تواند باعث هیپوکسی شود. فردی که دچار این حالت می‌شود، هیپوکسیک نامیده می‌شود.
تفاوت هیپوکسی و هیپوکسمی
هرچند این دو واژه گاهی به جای هم به کار می‌روند، اما یکسان نیستند. هیپوکسی به کاهش اکسیژن در بافت اشاره دارد، در حالی که هیپوکسمی به کاهش اکسیژن در خون مربوط است. معمولا هیپوکسمی منجر به هیپوکسی می‌شود، اما امکان دارد فرد هیپوکسیک باشد بدون اینکه هیپوکسمیک باشد و برعکس.
علت‌های هیپوکسی
هر عاملی که سطح اکسیژن خون را پایین بیاورد یا جریان خون را محدود کند، می‌تواند باعث هیپوکسی شود. این عارضه در هر سنی ممکن است، اما بیش‌تر ناشی از بیماری‌هایی است که بر سیستم تنفسی و گردش خون تأثیر می‌گذارند.
انواع هیپوکسی
چندین عامل در رساندن اکسیژن به سلول‌ها نقش دارد وجود اکسیژن کافی در هوا، عملکرد سالم ریه، سلامت قلب و عروق، تعداد کافی گلبول قرمز و توانایی سلول‌ها در استفاده از اکسیژن. بر این اساس، هیپوکسی به چهار نوع اصلی تقسیم می‌شود
۱. هیپوکسی هیپوکسمیک
شایع‌ترین نوع است که ناشی از کاهش اکسیژن در خون می‌شود. علل شامل بیماری‌های قلبی و ریوی، نقص‌های مادرزادی قلب، دارو‌های کابنده تنفس و حضور در ارتفاعات با اکسیژن کم است.
۲. هیپوکسی ناشی از نقص گردش خون (ایسکمیک)
در این نوع، خون اکسیژن کافی دارد اما به دلیل ناتوانی قلب در پمپاژ یا انسداد عروق، اکسیژن به بافت‌ها نمی‌رسد. نارسایی قلب، لخته خون، مسمومیت، سندرم رینود، سرما و شوک از عوامل این نوع هستند.
۳. هیپوکسی ناشی از کم‌خونی
وقتی تعداد گلبول‌های قرمز برای حمل اکسیژن کافی نباشد، این نوع رخ می‌دهد. کم‌خونی ناشی از فقر آهن، از دست دادن خون زیاد و مسمومیت با کربن مونوکسید از دلایل آن است.
۴. هیپوکسی هیستوتوکسیک
سلول‌ها قادر به استفاده از اکسیژن نیستند، هرچند اکسیژن به بافت‌ها برسد. مسمومیت با سیانید، سموم شیمیایی، مواد مخدر و الکل می‌توانند باعث این حالت شوند.
علائم هیپوکسی
علائم به شدت، علت و عضو درگیر بستگی دارد. علائم رایج شامل بی‌قراری، سردرد، گرگرفتگی، تار دید، مشکل در تکلم، گزگز، گیجی، اضطراب، افزایش ضربان قلب و تنفس و تنگی نفس است. در موارد شدید می‌تواند منجر به افت ضربان قلب، بی‌قراری شدید، از دست دادن هماهنگی، کبودی پوست، اختلال قضاوت، بی‌حسی، تشنج و کما شود.
سریعترین موتور جستجوگر خبر پارسی – اخبار لحظه به لحظه از معتبرترین خبرگزاری های پارسی زبان در آفتاب شرق
عوارض جانبی هیپوکسی
کمبود طولانی‌مدت اکسیژن می‌تواند عوارض جدی ایجاد کند صدمه به اعضاء حیاتی (مغز، قلب، کبد، کلیه)، اختلال شناختی (مشکل حافظه و تمرکز)، مشکلات عصبی (سکته، تشنج، کما، مرگ مغزی). حتی هیپوکسی خفیف اما مزمن هم می‌تواند پیشرفت سرطان، بدتر شدن بیماری‌های قلبی و نارسایی کلیه را به دنبال داشته باشد.
تشخیص هیپوکسی
پزشک با معاینه بالینی، بررسی کبودی پوست و لب‌ها و آزمایش‌های زیر تشخیص می‌دهد پالس اکسیم‌تری (سنجش بی‌درد اکسیژن خون)، آزمایش گاز خون شریانی (ABG)، تست کارکرد ریه (PFT)، تصویربرداری (اکس‌ری، سی‌تی، اسکن /)، تست پیاده‌روی ۶ دقیقه‌ای، اکوکاردیوگرام و الک‌تروکاردیوگرام.
درمان هیپوکسی
درمان به علت بستگی دارد و شامل رفع عامل اصلی، تامین اکسیژن و پیشگیری از عوارض است. روش‌ها شامل استنشاق استروئید برای باز کردن مجرای هوا، دارو‌های کاهش مایع ریه، ماسک CPAP برای آپنه خواب، بای‌پپ برای بیماری انسداد ریوی مزمن، اکسیژن مکمل (ماسک یا لوله بینی) برای موارد مزمن و تهویه مکانیکی در بیمارستان برای موارد حاد است.
مهار علائم هیپوکسی
در صورت بروز علائمی چون گیجی، تپش قلب، تنگی نفس یا کبودی ناخن و لب، باید بلافاصله مراجعه پزشکی کرد تا از صدمه دائمی عضو پیشگیری شود. بیماران با بیماری‌های مزمن باید با پزشک خود درباره مدیریت علائم و پیشگیری از افت شدید اکسیژن مشورت کنند. گاهی با درمان بیماری اصلی، هیپوکسی رفع می‌شود، اما در برخی موارد نیاز به اکسیژن مکمل مزمن باقی می‌ماند.
پیشگیری از هیپوکسی
بهترین پیشگیری، کنترل عوامل خطر است. بیماران قلبی و ریوی باید با پزشک درباره کاهش خطر مشورت کنند. حضور در ارتفاعات ریسک را افزایش می‌دهد؛ لذا قبل از سفر یا تغییر دارو با پزشک صحبت کنید.
خودمراقبتی
برای کنترل بیماری‌های زمینه‌ساز هیپوکسی علائم جدید را نادیده نگیرید و به پزشک مراجعه کنید. از دارو‌ها و اسپری‌های تجویز شده به موقع استفاده کنید و تمرینات تنفسی انجام دهید. ترک سیگار و تنباکو عملکرد ریه را بهبود می‌دهد. دارو‌های تجویز شده را منظم مصرف کنید. در سفر به ارتفاعات، به بدن فرصت سازگاری دهید و دارو و تجهیزات لازم را همراه داشته باشید.
سوالات رایج
۱. هیپوکسی خاموش چیست؟
هیپوکسی خاموش (یا هیپوکسی شاد) وضعیتی است که فرد با وجود کم‌اکسیژی، علائم معمول را نشان نمی‌دهد. این حالت در ۳۲ تا ۶۵ درصد بیماران کووید-۱۹ گزارش شده است.
۲. هیپوکسی در چند دقیقه باعث صدمه مغزی می‌شود؟
سلول‌های مغزی بدون اکسیژن می‌میرند. برخی در کمتر از ۵ دقیقه از بین می‌روند. اگر بیش از ۵ دقیقه اکسیژن به مغز نرسد، احتمال تشنج، کما یا مرگ مغزی وجود دارد.
شما بگویید
شما چقدر با هیپوکسی و کم‌اکسیژی آشنایی دارید؟ آیا تا به حال دچار این عارضه شده‌اید؟ نظرات و تجربیات خود را در بخش دیدگاه‌ها بنویسید و این مطلب را در شبکه‌های اجتماعی به اشتراک بگذارید.
