مازوخیسم و خودآزاری: علائم، ریشههای روانشناختی و راههای درمان

مازوخیسم یک اختلال روانی است که در آن فرد با آسیب به خود، چه جسمی و چه روحی، احساس رضایت و آرامش مییابد. این پدیده که ریشه در تجربیات کودکی و الگوهای رفتاری عمیق دارد، میتواند بهشکلهای مختلفی از خودآزاری آگاهانه یا ناآگاهانه بروز یابد.
مازوخیسم چیست؟
شخص مازوخیست یا آزارطلب برای رسیدن به لذت درونی، خود را در موقعیتهای دردناک و آزاردهنده قرار میدهد. این رفتار ممکن است بهصورت آشکار و آگاهانه مانند انجام کارهای عجیب در شبکههای اجتماعی برای جذب انتقاد و توهین، یا بهصورت پنهان و ناآگاهانه مانند احساس گناه بیدلیل پس از موفقیت، تجلی یابد.

خودآزاری میتواند آگاهانه که ناآگاهانه رخ دهد. برای درک بهتر خودآگاهی در این پدیده، چند مثال رایج را بررسی میکنیم
اول، فردی که برای دیدهشدن در فضای مجازی، اقدامات عجیب و دور از شأن انسانی انجام میدهد تا مورد توهین و انتقاد قرار گیرد؛ شنیدن این توهینها برای او رضایتبخش و حتی لذتآور است. دوم، شخصی که در روزهای موفق و خوش، احساس گناه میکند و مدام منتظر وقوع حادثهی بد است؛ این احساس گناه ناشی از باور درونی است که او لایق خوشی نیست چون دیگران در شرایط سختتری به سر میبرند. سوم، فردی که پروژهی مهمی را تا لحظهی آخر موکول میکند تا در استرس شدید و خودسرزنشی غوطهور شود، چون این فشار درونی انگیزهی او برای انجام کار میشود.
رمان ونوس خزپوش و ریشهی واژه
واژه مازوخیسم از نام نویسندهی آیایی لئوپولد فون زاخر مازوخ، خالق رمان اروتیک ونوس خزپوش گرفته شده. این اثر فانتزیهای عاطفی و جنسی مردی آزارطلب را روایت میکند که در آن زن نقش آزاردهنده را ایفا میکند. رمان مورد توجه روانشناسان قرار گرفت و پایهی تحلیلهای مدرن درباره انگیزههای مازوخیستی شد؛ وقایع کتاب بازتابی گویا از زندگی روزمره بسیاری از افراد مبتلا به این اختلال است.
در مازوخیسم، احساس رضایت لزوما همراه با لذت حسی نیست؛ این نوع رضایت حس حقارت و نادیدهگرفتهشدن درونی را تأیید و تقویت میکند.
مطالعهی پیشنهادی <a target="_blank" href="https://www.chetor.com/215076-%d8%a8%d9%87%d8%aa%d8%b1%db%8c%d9%86-%da%a9%d8%aa%d8%a7%d8%a8-%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%b1%d9%88%d8%a7%d9%86%d8%b4%d9%86%d8%a7%d8%b3%db%8c/"بهترین کتابهای روانشناسی دنیا؛ گزیدهای از ۱۰۰ کتاب برتر بوکآتوریتی
ریشههای روانشناختی مازوخیسم

بسیاری از رفتارهای مازوخیستی ریشه در کودکی افراد دارند. تصور کنید کودک چهار سالهای بدون اجازه پولی از کیف مادر برمیدارد. مادر با ترس از دزدی، تنبیهی ناسب با خطا انجام میدهد (مانند سوختن دست با قاشق داغ). کودک مفهوم دزدی را نمیفهمد و دلیل تنبیه شدید را درک نمیکند.
کودک از درد خشمگین میشود، اما یاد گرفته که مادر مقدس است. همزمان با خشم، بهخاطر خشم نسبت به موجود مقدس، احساس گناه هم به سراغش میآید. برای اینکه کودک خوب مادر باشد، باید خشم را فرو ببرد و حق را به مادر بدهد. با تصور اینکه اکنون آدم خوبی شده، احساس رضایت میکند. این الگو با او به بزرگسالی میرود و برای دستیابی به رضایت، بارها تکرار میشود.
در یک لحظه، کودک سردرگمی، درد، خشم، عذاب وجدان، احساس گناه و در نهایت رضایت و شاید لذت را تجربه میکند. این الگوی پیچیده، پایهی رفتار مازوخیستی در بزرگسالی شکل میگیرد.
مطالعهی پیشنهادی <a target="_blank" href="https://www.chetor.com/202047-%d8%a8%d9%87%d8%aa%d8%b1%db%8c%d9%86-%da%a9%d8%aa%d8%a7%d8%a8-%d9%87%d8%a7%db%8c-%d9%81%d8%b1%d8%b2%d9%86%d8%af-%d9%be%d8%b1%d9%88%d8%b1%db%8c-%d8%a8%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b1%d8%a7%d9%87%d9%86%d9%85/"بهترین کتابهای فرزندپروری برای راهنمایی پدر و مادرها
۵ نشانهی رایج مازوخیسم

شناسایی علائم میتواند به تشخیص و درمان زودتر کمک کند. پنج نشانهی اصلی عبارتند از
۱. ناتوانی در رد درخواستهای دیگران
فرد توانایی گفتن نه را ندارد چون گمان میکند انکار، خلاف معرفت و دوستی است. او برای رضایت دیگران، خود را در شرایط سخت میاندازد و اگرچه دچار سختی میشود، اما این کار ناخودآگاه به او رضایت میدهد چون دیگران او را تایید میکنند.
۲. تلاش بیشازحد برای بهتربودن
ورزش افراطی، رژیمهای غذایی شدید، کاهش ساعات خواب و زیادهروی در مطالعه میتواند نشانهی مازوخیسم باشد. فرد خود را وادار میکند کارهای آزاردهنده انجام دهد تا از این راه به کمال برسد.
۳. تنبلی بیشازحد
تنبلی گاهی مفید است، اما اگر باعث موکول کردن تمام کارها به لحظهی آخر شود، احتمالا نشانهی مازوخیسم است. فرد ناخودآگاه میخواهد با استرس و خودتنبیهی حاصل، به رضایت برسد.
۴. ماندن در رابطههای آزاردهنده
ادامه دادن رابطههای سمی دوستانه یا عاطفی، تحمل بیاحترامی، خیانت یا خشونت جسمی، نشاندهنده مازوخیسم است. اگر فرد برای جلب توجه شریک تلاش مداوم کند و با وجود آسیبهای مکرر، همچنان در رابطه بماند، احتمالا دچار نوع شدیدتری از این اختلال است.
۵. احساس گناه بدون دلیل
افراد مازوخیست بدون دلیل مشخص، مدام احساس گناه میکنند. دریافت هدیه، تعریف شنیدن یا احساس خوشحالی، همه با انتظار اتفاق بد و عدم استحقاق همراه است؛ انگار جرمی مرتکب شدهاند که نمیشناسند.
پاسخ به سوالات رایج درباره مازوخیسم

۱. آیا اختلال مازوخیسم درمان دارد؟
درمان امکانپذیر است اگر ریشه ژنتیکی نداشته باشد. رواندرمانگری و روانکاو به فرد کمک میکند تا خود را بشناسد، ریشههای را واکاوی کند و با تکنیکهایی مانند مچگیری از افکار و احساسات در لحظه بروز، کنترل را به دست آورد.
۲. آیا مازوخیسم میتواند ژنتیکی باشد؟
بله، ژن OXT میتواند باعث بروز رفتارهای مازوخیستی شود. افراد دارای این ژن بیشتر دچار مازوخیسم جنسی میشوند. در موارد ژنتیکی، دارودرمانی تحت نظر روانپزشک یکی از موثرترین روشهاست.
۳. مازوخیسم جنسی چیست؟
در این نوع، فرد تمایل دارد حین رابطه جنسی رفتارهای خشنی مانند شلاقزدن، خفهکردن یا کتکزدن با او انجام شود. این افراد در روابط ملایم به لذت و رضایت نمیرسند.
۴. تفاوت مازوخیسم و سادیسم چیست؟
سادیسم نقطهی مقابل مازوخیسم است. مازوخیست برای رضایت باید آزار ببیند (جسمی، کلامی، احساسی)، در حالی که سادیست برای رضایت باید دیگران را آزار دهد. سادیسم برای جامعه خطرناکتر است چون ممکن است به خشونتهای شدید و حتی قتل منجر شود.
۵. آیا افراد سادیست و مازوخیست در روابط عاطفی مکمل یکدیگرند؟
بسیاری فکر میکنند این ترکیب باعث دوام رابطه میشود، اما این رابطه هرگز سالم نیست. کودکی که در بستر چنین رابطهای بزرگ شود، بیشترین آسیبهای روانی را متحمل میگردد. بهتر است هر دو طرف بهجای جستجوی طرف مقابل، روی درمان اختلال خود تمرکز کنند.
سخن پایانی
آگاهی از شرایط روانی مهمترین گام برای بهبود است. مازوخیسم از اختلالات رایج است که بسیاری از ما با شدتهای پایین درگیر آن هستیم. علائمی مانند احساس گناه بیدلیل، پرسیونیسم، تحمل روابط سمی و موارد، میتواند هشداردهنده باشد. قدم اول هر درمانی، رسیدن به آگاهی و پذیرش مسئله است.