معاون میراث فرهنگی استان تهران درمورد شناسایی «تونل ۵ هزار متری» در بازار تهران، او گفت: آنچه در بازار رخ داده، تشکیل مجموعه‌ای از فضاهای زیرزمینی غیرمجاز در زیر پاساژها و بناهای قدیمی است که بدون اخذ مجوز و با دستکاری در پی و جرز سازه‌ها بوده و ایمنی بازار تاریخی تهران را با مخاطرات جدی مواجه کرده و اکنون با ورود دستگاه قضایی و نهادهای مسئول، در حال پیگیری و سامان‌دهی است.

در روزهای تازه انتشار کردن خبرهایی درمورد حفاری‌های گسترده و غیرمجاز در زیر بازار تاریخی تهران، دقت افکار عمومی و کارشناسان را به خود جلب کرده است. نوشته «حفر تونل ۵ هزار متری» در بازار تهران، به‌مرور زمان ابعاد پیچیده‌تری اشکار کرد و پای موضوعاتی چون ایمنی سازه‌های تاریخی، تخلفات ساختمانی، ضعف نظارت و تهدید جان شهروندان را به بین کشید. این حفاری‌ها که بنا بر گزارش‌ها بدون مجوز و در لایه‌های زیرین پاساژها و بناهای قدیمی انجام شده، نگرانی‌های جدی را درمورد پایداری سازه‌های بازار تهران، و فرونشست احتمالی در یکی از با اهمیت ترین مجموعه‌های تاریخی و اقتصادی سرزمین، به وجود اورده است.

مرتضی ادیب‌زاده، معاون میراث فرهنگی استان تهران، درمورد این ماجرا و عمل های میراث فرهنگی او گفت: در واقع آنچه اتفاق افتاده تشکیل زیرزمین‌های غیرقانونی بوده که با تراشیدن پی‌ها و جرزهای طبقه منفی پاساژ دستمالچی و ساختمان‌های پیرامونی شکل گرفته است. بر پایه گزارش‌هایی که شهرداری نیز اراعه داده، از نزدیک به دهه ۹۰ این عمل های اغاز شده و به‌صورت غیرقانونی به‌مرور زمان عمل به تراشیدن قسمت‌هایی از سازه و تشکیل فضاهای زیرزمینی برای انبار کرده‌اند. این عمل های بدون اخذ مجوز از شهرداری و میراث فرهنگی انجام شده و طبیعتاً مورد قبول ما نیست.

او افزود: آنچه با گفتن «۵ هزار متر تونل» نقل شده، در واقع به آن شکلی که در برخی اخبار منعکس شد، وجود ندارد؛ یعنی ما با یک تونل طویل و ممتد روبه رو نیستیم، بلکه مجموعه‌ای از فضاهای منفی یک و منفی دو است که به‌صورت غیرقانونی تشکیل شده‌اند. مجموع مساحت این فضاها بر پایه برآورد کارشناسان نزدیک به پنج‌هزار متر است. اکنون نیز به دستور دادستانی این فضاها پلمب شده و دستور داده شده که نسبت به ایمن‌سازی عمل شود. چنانچه نیاز به تخریب و نوسازی باشد انجام شود و در غیر این صورت استحکام‌بخشی صورت گیرد و حالت به حالت اولیه بازگردد، چرا که این فضاها زیاد خطرآفرین می باشند. هرگونه دستکاری در ستون‌ها و دیوارهای باربر، خطرات جدی جانی به جستوجو دارد. علاوه بر آن، بارگذاری بیشتر از اندازه و انبار کردن پارچه و دیگر کالاهای قابل اشتعال، این محدوده را به یکی از کانون‌های بالقوه خطر تبدیل کرده است.

ادیب‌زاده با اشاره به اتفاق «جرزخواری» یا به‌ کلمه «جرزتراشی» در بازار تهران، گفت: این نوشته از قبل وجود داشته و در دهه‌های تازه به‌اختصاصی به علت شرایط اقتصادی، افزایش قیمت ملک و درآمدی بازار تشدید شده است. در تعداد بسیاری از موارد، قسمت‌هایی از جرزها یا دیوارهای باربر تراشیده شده تا فضایی هرچند کوچک، حتی در حد یک مغازه یک‌متری، تشکیل شود. این عمل های جهت تضعیف بنیان سازه‌های سنتی شده است. در سازه‌های جدیدتر نیز، همانند همین پاساژ مورد او گفت و گو، اتفاقات شبیهی رخ داده است، به‌طوری که در سطوح زیرین فضاهایی تشکیل شده، که در اصل جزو فضای پُر سازه بوده و فونداسیون بنا روی آن‌ها قرار داشته است. ستون‌هایی تراشیده شده که کاری زیاد خطرناک و بدون دقت به پیامدهای جانی و مالی آن بوده است. نه میراث فرهنگی و نه شهرداری هیچ‌یک این چنین اقداماتی را قبول نمی‌کنند.

او اضافه کرد: در جلساتی که اخیراً در استانداری برگزار شده، مقرر شده است ضمن پیگیری حقوقی با متخلفان، نوشته از بین بردن خطر در برتری قرار گیرد. با دقت به تردد بالای مردم در این محدوده‌ها برای خرید و امور روزمره، باید از هرگونه حادثه احتمالی جلوگیری شود. در حوزه میراث فرهنگی نیز پیش‌تر مکاتباتی با شهرداری و مراجع قضایی انجام شده تا برای اتفاق جرزخواری تدبیری اندیشیده شود؛ هم از منظر مالکیتی و هم از حیث حقوق مکتسبه. برتری باید بر ایمن‌سازی باشد.

معاون میراث فرهنگی تهران او گفت: در سال‌های قبل نیز مثالهایی داشتیم که در برخی پاساژها و بازارچه‌ها، ریزش اتفاق افتاده است. علت آن هم تراشیدن جرزها بوده؛ جایی که دیوار باربری با ضخامت ۶۰ سانتی‌متر به دیواری ۱۰ یا ۱۵ سانتی‌متری تبدیل شده است، بدون این که از بار وارده بر آن کاسته شود. حتی در مواردی بارگذاری بیشتری هم انجام شده است. فکر کنید سازه‌ای که در ظاهر ایستاست، اما هنگامی کارشناسی می‌شود، اشکار می‌شود که طاق‌ها و بارهای آن بر روی یک قوطی فلزی ضعیف قرار گرفته که فقطً با کاشی پوشانده شده است تا فضا بزرگ‌تر به نظر برسد و قیمت تجاری ملک افزایش یابد.

ادیب‌زاده با گفتن این که این حالت نتیجه نبوده است نظارت شهری مؤثر و بی‌توجهی‌های قبل است، اظهار کرد: مکاتبات انجام‌شده نیز در تعداد بسیاری از موارد بی‌تاثییر بوده است. از نظر دیگر، برخی مالکان تنها به سرقفلی‌ها دقت داشته‌اند و نسبت به مالکیت عرصه و تغییرات سازه‌ای حساسیتی نشان نداده‌اند. در برخی موارد، عرصه‌های وقفی نیز مورد دخل و تصرف قرار گرفته است. این‌ها از جمله مشکلات جدی سازه‌ای بازار تهران به حساب می اید، چه از منظر بارگذاری بیشتر از حد و چه از منظر تخریب فضاهای زیرین.

او در ادامه گفت: برای مثال، در محدوده سرای سیگارچی، در تقاطع چهارراه گلوبندک، بازدیدی از زیرزمین انجام و اشکار شد در حیاط مرکزی بنا، مغازه‌هایی ساخته شده و فضای باز حیاط به‌طور کامل اشغال شده است. این بارگذاری سنگین جهت شده تیرآهن‌های سقف زیرزمین دچار خمیدگی شدید شوند، به‌طوری که در دوره‌های سپس ناچار شده‌اند برای جلوگیری از ریزش، ستون‌های موقتی اضافه کنند. همه این عمل های بدون دانش فنی، بدون مراعات اصول مهندسی و بدون استانداردهای ساخت‌وساز انجام شده است. زیاد تر این تخلفات نیز شبانه یا در ایام تعطیل صورت گرفته است.

ادیب‌زاده افزود: به همین علت الزام دارد پایش دقیق‌تری بر فضاهای بازار اعمال شود. ما نیز در راستای حفاظت از آثار تاریخی و فرهنگی این محدوده که ثبت ملی است، و این چنین در جهت ایمن‌سازی، همکاری کامل با شهرداری داریم و تلاش می‌کنیم ضمن نگه داری اصالت ساختار سنتی بازار، عمل های ملزوم برای ایمنی آن انجام شود.

او درمورد عمل های میراث فرهنگی برای ایمنی بازار تهران و فهرستی که سازمان آتش‌نشانی از پلاک‌های پرخطر اراعه کرده است، گفت: این موارد به شهرداری ابلاغ شده تا به مالکان جهت ایمن‌سازی و مرمت خبر‌رسانی شود. یقیناً در عین حال باید دقت داشت که به بهانه ایمن‌سازی، نباید بنای مورد قیمت و سالمی در معرض تخریب قرار گیرد. ما این حساسیت را داریم و در مواردی نیز بازدید میدانی انجام داده‌ایم. هرجا که مکاتبه‌ای از سوی آتش‌نشانی صورت گرفته، جواب داده شده است.

او افزود: بدیهی است که نمی‌توان استانداردهای نوین ساختمان‌های تازه را عیناً برای بناهای تاریخی قاجاری اعمال کرد، چه در حوزه پوشش دیوارها، چه تأسیسات و لوله‌کشی. به این علت ملزوم است دستورالعمل‌های مشابه با بناهای تاریخی تدوین شود. ما آمادگی داریم در موارد خاص، حتی به‌صورت موردی، دستورالعمل اختصاصی‌ای برای هر بنا تدوین و اجرا کنیم.