نظریه یادگیری اجتماعی بندورا؛ از مفاهیم پایه تا کاربردهای جرمشناسی و آموزشی

به گزارش آفتاب شرق، نظریه یادگیری اجتماعی یکی از تأثیرگذارترین رویکردها در روانشناسی معاصر است که توسط آلبرت بندورا تدوین شده و مبنای بسیاری از پژوهشهای امروزی در حوزههای مختلف علمی قرار گرفته است.
زندگینامه کوتاه آلبرت بندورا
آلبرت بندورا در سال ۱۹۲۵ میلادی در ایالت آلبرتا کانادا به دنیا آمد. او در ابتدا رشته زیستشناسی را انتخاب کرده بود، اما به مرور زمان به روانشناسی علاقه یافت و رشته خود را تغییر داد. در سال ۱۹۵۲ میلادی مدرک دکتری روانشناسی بالینی را از دانشگاه آیوا دریافت کرد. در دهه ۱۹۶۰ میلادی با ارائه نظریه یادگیری اجتماعی به شهرت جهانی رسید و در سال ۱۹۷۴ میلادی به عنوان رئیس انجمن روانشناسی آمریکا انتخاب گردید. بندورا به دلیل دستاوردهای علمی خود به عنوان پدر نظریههای شناختی شناخته میشود.

تعریف نظریه یادگیری اجتماعی
یادگیری به معنای تغییر دانش و رفتار در تعامل با محیط برای بهبود عملکرد است. بر اساس نظریه بندورا، انسانها در بستر اجتماعی و از طریق تعامل با دیگران یاد میگیرند. ما با مشاهده، درونیسازی و تقلید رفتار دیگران، به ویژه زمانی که تجربهای مثبت یا پاداشدار را مشاهده میکنیم، همان الگوهای رفتاری را تکرار میکنیم. در عین حال، دیدن عواقب منفی یک رفتار میتواند کارکرد عبرتآموز داشته باشد و فرد را از تکرار آن منصرف سازد.
بندورا با دیدگاه رفتارگرایان درباره شرطیسازی عملگرا موافقت میکرد، یعنی موجودات زنده در مواجهه با محرکهایی که منجر به پاداش میشوند، آن رفتار را یاد میگیرند. آنچه این نظریه را متمایز میسازد، اضافه کردن فرایندهای شناختی میانجی بین محرک و واکنش، و تأکید بر اینکه رفتار از طریق مشاهده محیط آموخته میشود، است. در نتیجه، هر دو عامل محیطی و شناختی نقش تعیینکننده در شکلگیری یادگیری و رفتار دارند.
مکانیزم تقویت و تقلید در یادگیری
بر پایه این نظریه، یادگیری رفتارهای جدید از ترکیب دو مکانیزم اصلی یعنی تقویت و تقلید حاصل میشود. تقویت به پاسخی اشاره دارد که فرد پس از انجام کنشی دریافت میکند و میتواند مثبت (تقویتکننده) یا منفی (سرکوبکننده) باشد. تقلید نیز بازتولید آن چیزی است که از طریق مشاهده درک شده است. این دیدگاه تلفیقی، شاملچه از رویکرد رفتارگرایانه و شناختگرایانه است.
مراحل اصلی یادگیری اجتماعی
نظریه بندورا چارچوبی مشخص با سه عامل متقابل اثرگذار شامل محیط، عوامل فردی و عوامل رفتاری ارائه میدهد. فرآیند یادگیری در این رویکرد از مراحل زیر تشکیل شده است
مرحله اول، مشاهده فرد رفتارهای دیگران را به دقت رصد میکند. مرحله دوم، تقلید و درونیسازی پس از مشاهده، رفتارها جذب شده و تقلید میگردند. مرحله سوم، مدلسازی احتمال تقلید زمانی افزایش مییابد که مدل تقلیدشده از نظر ظاهری، عاطفی یا با مشاهدهگر شباهت بیشتری داشته باشد. برخلاف رفتارگرایان که یادگیری را لازمه تغییر رفتار میدانند، طرفداران این نظریه بر نقش شناخت تأکید دارند و معتقدند میتوان بدون مشاهده رفتار مستقیم نیز یافت.
چهار فرایند شناختی میانجی
بندورا یادگیری اجتماعی را وابسته به چهار فرایند شناختی اساسی میداند که هر کدام نقش حیاتی دارند
۱. توجه
مشاهدهگر باید به رفتار مدل توجه فعال داشته باشد. شفافیت رفتار، شباهت ظاهری و عاطفی مدل با فرد، و جذابیت مدل از عوامل افزایشدهنده توجه هستند.
۲. حفظکردن
فرد باید توانایی بازیابی و به یاد آوردن آنچه مشاهده کرده را داشته باشد. بدون این قابلیت حافظهای، فرآیند مدلسازی دچار شکست میشود.
۳. بازتولید
شامل توانایی ی و شناختی فرد برای اجرای رفتار مشاهدهشده است. برای مثال، کودک ممکن است نتواند حرکات پیچیده یک ورزشکار حرفهای را به درستی بازتولید کند.
۴. انگیزه
نیاز به انگیزه داخلی یا خارجی برای اجرای رفتار آموختهشده وجود دارد. بدون انگیزه، حتی اگر مراحل قبلی کامل گردیده باشند، رفتار تکرار نخواهد شد. یک پژوهش در سال ۲۰۱۸ بر روی گروهی از دانشآموزان، صحت این چهار مرحله را تأیید کرد و نشان داد که آنها چگونه به الگوهای خود توجه میکنند، اطلاعات را حفظ میکنند، رفتار را بازتولید میکنند و انگیزه ادامه را تجربه میکنند.

انواع مدل در نظریه بندورا
بندورا سه دسته مدل را شناسایی کرده که هر یک مکانیزم خاصی برای انتقال رفتار دارند
۱. مدل زنده
افراد واقعی که رفتاری را مستقیما اجرا میکنند یا در حضور مشاهدهگر به نمایش میگذارند. والدین، معلمان و همسالان نمونه بارز این دسته هستند.
۲. مدل شفاهی
افرادی که رفتار را به صورت توصیفی، تشریحی یا دستورالعملوار برای مشاهدهگر توضیح میدهند بدون اینکه خود آن را اجرا کنند.
۳. مدل نمادین
شخصیتهای واقعی یا خیالی که رفتارهای آنها از طریق رسانههای ارتباطی جمعی، فیلمها، کتابها یا بازیهای ویدیویی منتشر شده و مخاطبان وسیعی از آنها تقلید میکنند.
کاربردهای عملی نظریه در حوزههای مختلف
این نظریه در طیف وسیعی از حوزهها کاربرد یافته که مهمترین آنها عبارتند از
۱. جرمشناسی و پیشگیری از خشونت
بر اساس این نظریه، رفتارهای خشن از طریق مشاهده و تقویت یاد گرفته و بازتولید میشوند. تحقیقات بندورا نشان داد که تمایل به خشونت، به ویژه در کودکان، با دیدن رفتارهای خشن دیگرانی که با موفقیت و پاداش همراه بوده، تشدید میشود. نقش رسانهها در بازتولید خشونت یکی از مباحث جنجالی است. برای ارزیابی تأثیر محتوای خشن، باید متغیرهایی چون واقعگرایانه یا خیالی بودن خشونت، توجیه یا پاداشداری آن، همذاتپنداری مخاطب با شخصیت خشن، و نمایش صریح رنج قربانیان مورد بررسی قرار گیرند.
۲. آموزش، مشاوره و مددکاری اجتماعی
معلمان، طراحان برنامههای درسی، والدین و مددکاران اجتماعی میتوانند با درک این نظریه، محیطهای یادگیری موثرتری طراحی کنند. والدین به عنوان اولین مدلهای کودک، نقش بنیادینی در شکلگیری رفتار دارند. مددکاران اجتماعی نیز میتوانند با الگوسازی مثبت، زمینهسه تغییر رفتار در گروههای هدف فراهم آورند.
۳. یادگیری مهارتهای تخصصی و حرفهای
یادگیری از طریق مدلسازی در آموزش مهارتهای کاربردی رایج است، اما کیفیت آن چالشبرانگیز میباشد. یک تحقیق در سال ۲۰۱۸ روی دانشجویان پزشکی نشان داد که بسیاری از آنها یادگیری مبتنی بر پیروی از الگو را پیچیده و تصادفی ارزیابی میکنند. برای ارتقای کارایی این روش، پیشنهادهای زیر ارائه شده تکرار رفتار توسط مدل و دسترسیپذیری او، تشریح منطق و نگرههای پنهان پشت رفتارهای ظاهری، و ایجاد فرصت برای تمرکر تکرار با ارائه بازخورد فوری به یادگیرندگان.
مفاهیم بنیادین نظریه
۱. یادگیری از طریق مشاهده (آزمایش عروسک بوبو)
معروفترین آزمایش تاریخ روانشناسی، آزمایش عروسک بوبو است. در این آزمایش، کودکان رفتار خشن یک شخص بالغ نسبت به عروسک را مشاهده کردند. نتایج نشان داد که اکثر کودکان هنگام بازی با عروسک، رفتارهای خشن مشابهی را تقلید میکنند. این آزمایش سالهاست مبنای بحثهای گسترده درباره تأثیر رسانهها بر یادگیری خشونت در کودکان بوده است.
۲. نقش وضعیت ذهنی و تقویت درونی
بندورا دریافت که تقویت فقط به عوامل بیرونی وابسته نیست. عواملی چون احساس رضایت، کسب افتخار، حس موفقیت و انگیزههای درونی (تقویت درونی) نقش محوری در یادگیری ایفا میکنند. این دیدگاه، نظریه را به رویکردهای رشد شناختی نظیر نظریه پیاژه نزدیک میسازد.
۳. تفکیک یادگیری از تغییر رفتار
هر یادگیریای لزوما به تغییر رفتار عینی و فوری منجر نمیشود. انسانها میتوانند دانش و مهارتهای فراوانی کسب کنند بدون اینکه بلافاصله آنها را به اجرا در بیاورند. ارزیابی یادگیری در برخی موارد (مانند مهارتهای بدنی) آسان است، اما در موارد دیگر (مانند تغییرات ینال) دشوار میباشد.
نقد و بررسی نقاط قوت و ضعف
نقاط قوت
انعطافپذیری بالا در توضیح یادگیری در محیطهای متنوع، کاربرد گسترده در حوزههای گوناگون با شواهد تجربی قوی، تأکید بر نقش تقویت در تقلید، و اثبات تأثیر مشاهده رفتار خشن بر افزایش خشونتپذیری در کودکان از جمله نقاط قوت این نظریه هستند.
نقاط ضعف
این نظریه پاسخگویی و مسئولیتپذیری فردی را به طور کامل توضیح نمیدهد. مراحل رشد ذاتی که مستقل از محیط رخ میدهند، نادیده گرفته شدهاند. رفتارهای خودجوش و بدون مدل پیشین در چارچوب این نظریه جایگاهی ندارند. برخی پیشبینیهای آن به دلایل اخلاقی قابل آزمون تجربی مستقیم نیستند.
نتیجهگیری
همانطور که بندورا تأکید کرده، اگر انسانها تنها از طریق تجربه مستقیم میآموخند، زندگی بینهایت دشوار میشد. مشاهده، تقلید و مدلسازی ستون فقرات انتقال دانش، فرهنگ و مهارتها در جامعه انسانی است. درک عمیق این نظریه و کاربردهای متنوع آن، میتواند راهنمایی ارزشمندی برای بهبود فرآیندهای یادگیری در آموزش، پرورش، درمان و مدیریت اجتماعی فراهم آورد.