نظریه هشت مرحلهای اریک اریکسون؛ تشریح کامل رشد روانی از کودکی تا کهنسالی

به گزارش آفتاب شرق، نظریه رشد روانی-اجتماعی اریک اریکسون یکی از تأثیرگذارترین و جامعترین نظریهها در روانشناسی مدرن به شمار میرود که مسیر تحول انسان را از لحظه تولد تا پایان عمر در هشت مرحله متمایز تشریح میکند.
زیستنامه اریک اریکسون؛ از فرانکفورت تا کالیفرنیا
اریک هومبرگر اریکسون در سال ۱۹۰۲ میلادی (۱۲۸۰ خورشیدی) در شهر فرانکفورت آلمان متولد شد. مادر او با پزشکی به نام تئودور هومبرگر ازدواج کرد، اما حقیقت اینکه دکتر هومبرگر پدر بیولوژیکی اریکسون نیست، سالها از او پنهان نگاه داشته شد. وقتی این راز فاش گردید، اریکسون دیرین در باره هویت خود دچار تنش و پرسشهای عمیق شد که بعدها بنیان علاقهی او به مفهوم هویت و مکانیزمهای شکلگیری آن شد.
اریکسون پس از اتمام تحصیلات ابتدایی به دانشگاه رفت، هرگز مدرک رسمی پزشکی یا روانشناختی دریافت نکرد. به جای آن، مدتی به یادگیری هنر پرداخت و سپس را بهگشت و گذار کرد. در این میان، دعوتنامه تدریس در مدرسه دوروتی برلینگهام — از دوستان آنا فروید، دختر زیگموند فروید — مسیر حیات او را دگرگون ساخت. آنا فروید با دیدن رابطه خوب اریکسون با کودکان، او را به سوی روانکاوی سوق داد. اریکسون موفق شد دو گواهینامه معتبر از اتحادیه معلمان مونتهسوری و انستیتو روانکاوی وین کسب نماید.
<figcaption class="wp-element-caption"اریک اریکسوناریکسون سالها در آن مدرسه تدریس کرد، زیگموند فروید را در یک مهمانی ملاقات نمود و مدتی در جلسات روانکاوی آنا فروید شرکت کرد. این جلسات، بر عبارتی خود او، تجربه متحولکنندهای بود که به بازیابی خودآگاهی او یاری رساند. در همان مدرسه، اریکسون با معلم رقص کانادایی جوان سرسون آشنایی یافت و با او ازدواج کرد؛ ثمره این پیوند، سه فرزند بود. در سال ۱۹۳۳ میلادی، اریکسون در خانوادهاش به ایالات متحده آمریکا مهاجرت کرد و در مؤسسات و دانشگاههای گوناگون به تدریس و پژوهش پرداخت. او همچنین یک مطب روانکاوی کودکان تأسیس نمود و در این دوره چند کتاب تألیف کرد تا نظریهها و یافتههای خود در حوزه روانشناسی رشد و هویت را تشریح سازد. اریکسون در ۹۱ سالگی، در سال ۱۹۹۴ میلادی، درگذشت.
اساسهای نظریۀ روانی-اجتماعی اریکسون
برترین دستاورد اریکسون، ارائه نظریۀ مؤثری در روانشناسی رشد بود. اگرچه او از طرفداران فروید بود و مانند او باور داشت که انسان در طول حیات مراحلی از رشد روانی را طی میکند، اما برخلاف نظریه فروید که بر تجربیات جنسی تکیه داشت، اریکسون بر تجربیات اجتماعی در گذر این مراحل تأکید ورزید.
هر یک از مراحل نظریه اریکسون شامل یک تضاد (تعارض) میان دو مفهوم متضاد است که فرد باید بکوشد تا آن را حل نماید تا بتواند به سلامتی به مرحله بعد راه یابد. به باور او، هر کدام از این تضادها دو نتیجه محتمل دارند یا فرد در حل تضاد موفق میشود و ویژگی مثبت آن مرحله را کسب میکند، یا ناموفق مانده و ویژگی نامناسب را بهدست میآورد. همچنین از منظر اریکسون، حس شایستگی نقشی بسزا در رفتارها و انگیزههای انسان ایفا میکند؛ از این رو، اگر فرد هر مرحله را با موفقیت پشت سر بگذارد، چنین احساسی در او پرورده میشود و در غیر این صورت، احساس بیکفایتی بر رشدش سایه افکند.
۱. اعتماد در برابر بیاعتمادی (تولد تا ۱ سالگی)
اولین مرحله رشد از منظر اریکسون، که از بدو تولد تا یک سالگی تداوم دارد، مهمترین مرحله به شمار میرود. نوزاد برای بقا کاملا بر دیگران وابسته است، از این رو رفتار مراقبان کودک نقشی حیاتی در شکلگیری مهمترین ویژگی تمام مراحل رشد، یعنی امید، دارد. اگر مراقبان بهموقع و بهخوبی از کودک مراقبت ننمایند، او حس بیاعتمادی نسبت به جهان بهدست میآورد. البته این دوگانگی در نظریه اریکسون مطلق نیست و هیچ کودکی بهصورت کامل حس اعتماد یا بیاعتمادی پیدا نمیکند؛ هدف از این تضاد و سایر تضادها، ایجاد تعادل میان دو ویژگی است. در این صورت، کودکی که امید را کسب کرده، ضمن درک نگرانیها و ترسهای خود، تجربیات جدید زندگی را با آغوش باز میپذیرد.
۲. خودمختاری در برابر شرم و شک (۱ تا ۳ سالگی)
در این مرحله، کودکان اندکی حس استقلال مییابند و بهتدریج برخی کارها را بهتنهایی انجام میدهند. کودکان تمایل شدیدی به مشارکت در کارهای گوناگون دارند. حال اگر والدین یا مراقبان آنان را به بهانههای گوناگون منع کنند یا جلوی تجربهکردن را بگیرند، حس خودمختاری کودک خدشهدار میشود. اگر والدین پس از تجربیات گوناگون کودک را سرزنش نمایند، بدترین آسیب را به وی وارد میکنند و حس شرم و شک به تواناییها را در او برمیانگیزان. اگر کودک بهخوبی از پس این مرحله برآید، اراده استواری در وجودش شکل میگیرد.
۳. ابتکار عمل در برابر حس گناه (۳ تا ۶ سالگی)
در سومین مرحله نظریه رشد اریکسون، کودک پیشدبستانی کوشیده تا ابتکار عمل را با کنترل اشیا و هدایت همبازیهایش بدست آورد. اگر کودک در این مرحله موفق عمل نکند، دچار حس گناه، شک و تردید به خود میشود. اما در صورت موفقیت، توانایی رهبری را کسب میکند. نتیجه این مرحله در مفهوم هدفمندی خلاصه میشود. زمانی که کودک بتواند میان تمایل خود به کنترل همه چیز و نیازش به همکاری با دیگران تعادل برقرار نماید، هدفمندی متحقق میشود.
۴. توانمندی در برابر حقارت (۶ تا ۱۱ سالگی)
در چهارمین مرحله، کودکان ۵ تا ۱۱ ساله با انتظارات گوناگون تحصیلی و اجتماعی روبرو میشوند. اگر کودک بتواند این انتظارات را برآورده سازد، تشویق و انگیزه لازم را از دیگران دریافت کرده و حس شایستگی مییابد؛ یعنی میفهمد که توانایی برآمدن از پس انتظارات را دارد. در صورت شکست، کودک دچار حس حقارت و بیکفایتی میشود. حاصل این تقابل، بروز حس اعتمادبهنفس است.
۵. هویت در برابر بحران هویت (نوجوانی، ۱۲ تا ۱۸ سالگی)
پنجمین تضاد، که اریک اریکسون آن را مرحلهای بسیار حیاتی میشمارد، در سالهای نوجوانی بروز مییابد. نوجوان با رسیدن به سن بلوغ، علاوه بر تغییرات بدنی فراوان، بهتدریج در جستجوی شکلدادن به هویت خویش برمیآید. پرسش من کیستم؟ در این مرحله مطرح میگردد. پاسخی که نوجوان به این پرسش میدهد، تعیینکننده هویت او خواهد بود، هویتی که تا پایان عمر حفظ میشود.

در صورتی که نوجوان نتواند هویت مشخصی برای خود تعریف کند، دچار بحران و سردرگمی شده و نمیتواند مسیر حیات خود را بر اساس هویتش معین نماید. از منظر اریکسون، رشد ایگو (خود) در این مرحله اهمیتی فراگیر دارد. بهگفته اریکسون، ایگو آن بخش خودآگاه هویت ماست که در تعامل با محیط و اجتماع شکل میگیرد. ایگو نقشی حیاتی در تضاد این مرحله ایفا میکند. به باور اریکسون، ایگوی نوجوان با تعاملات اجتماعی مداوم در حال دگرگونی است. این تجربیات متفاوت، نقشی مهم در رشد یا رشدنکردن ایگو دارند.
۶. صمیمیت در برابر انزوا (جوانان، ۱۸ تا ۴۰ سالگی)
نوجوان و جوان علاوه بر شکلدادن به هویت خویش، به ایجاد روابط اجتماعی عمیقتر و روابط عاطفی نیز نیاز دارد. در صورتی که جوان بتواند این نیاز را برطرف نموده و با افراد رابطه صمیمی برقرار سازد، ویژگی مثبت این مرحله که عفت و پاکدامنی است، را کسب میکند. اما اگر نتواند این صمیمیت را تجربه کند، دچار انزوا و احساس تنهایی میشود. علاوه بر این، ممکن است درگیر روابط سطحی و زودگذر گردد. بر اساس نظریه رشد اریکسون، مهارت کسبشده در هر مرحله به عبور موفقیتآمیز از مراحل دیگر یاری میرساند. از این رو، اگر نوجوان بتواند هویت مشخصی برای خود بسازد، به احتمال زیاد این مرحله را نیز با موفقیت پشت سر میگذارد. نتیجه تعادل میان دو حس این مرحله مهم، درک مفهوم عشق است.
۷. زایش در برابر رکود (میانسالی، ۴۰ تا ۶۵ سالگی)
از دید اریک اریکسون، بزرگسال باید با مشارکت در جامعه و ساختن حیات خویش حس خشنودی را تجربه نماید. اگر فرد در زندگی خانوادگی و اجتماعیاش احساس مفیدبودن کند، با موفقیت بهسوی کهنسالی پیش میرود. در غیر این صورت، دچار سرخوردگی شده و مینگرد که هیچ اثری بر جهان نگذاشته است. اریکسون حاصل این مرحله را مراقبت نامید.
۸. یکپارچگی در برابر یأس (کهنسالی، ۶۵ سالگی به بعد)
آخرین مرحله در کهنسالی رخ میدهد، زمانی که فرد در حال نگریستن به گذشته خویش است. در این مرحله فرد به مسیری نگاه میکند که طی کرده و تجربیات تلخ و شیرینش را مرور مینماید. اگر از مسیری که طی کرده خوشنود باشد، حس یکپارچگی و خردمندی خواهد کرد. اما اگر احساس کند آنطور که باید زیست نکرده، دچار حس یأس و ناامیدی شدید میشود.
نقد و بررسی نقاط ضعف و قوت نظریه اریکسون
گرچه نظریه اریکسون یکی از نظریههای تأثیرگذار روانشناسی رشد است، نقدهای بسیاری نیز بر آن وارد است. مثلا اینکه چه تجربهای میتواند به فرد در گذر موفق از هر مرحله یاری رساند؟ چگونه فردی از یک مرحله به مرحله بعد میرود؟ این پرسشهایی هستند که پاسخ روشنی ندارند. در واقع، یکی از نقاط ضعف جدی نظریه اریکسون، مبهمبودن سازوکار حل این تضادها و عبور از آنهاست.
نقطه قوت این نظریه نیز جامعبودن آن است. نظریه اریکسون از معدود نظریههای رشد است که تصویری جامع از تحول انسان تا پایان عمر تدارک میبیند. برخی محققان برای تأیید نظریه اریکسون، بهویژه مرحله شکلگیری هویت، شواهدی تجربی ارایه کردهاند. برخی حتی این مرحله را به چندین زیرمرحله تقسیم نمودهاند. نکته قوت دیگر این نظریه، نشان دادن اهمیت روابط اجتماعی در طول حیات و نقش ایفای آنها در رشد انسان است.
نظریه اریک اریکسون در یک نگاه
| نام مرحله | سن | رویداد مهم | نتیجه مثبت تعارض | |
| ۱ | اعتماد در برابر بیاعتمادی | ۰ تا ۱سالگی | غذادادن به کودک | امید |
| ۲ | خودمختاری در برابر شرم | ۲ تا ۳سالگی | دستشوییرفتن بهتنهایی | اراده استوار |
| ۳ | ابتکار عمل در برابر گناه | ۳ تا ۵سالگی | جستوجوگری و بازی | هدفمندی |
| ۴ | توانمندی در برابر حقارت | ۶ تا ۱۱سالگی | دوران مدرسه | اعتمادبهنفس |
| ۵ | هویت در برابر بحران هویت | ۱۲ تا ۱۸سالگی | روابط اجتماعی | هویت |
| ۶ | صمیمیت در برابر انزوا | ۱۹ تا ۴۰سالگی | روابط عاطفی | عشق |
| ۷ | زایش در برابر رکود | ۴۰ تا ۶۵سالگی | شغل و والدشدن | مراقبت |
| ۸ | یکپارچگی در برابر یأس | ۶۵سالگی تا پایان عمر | بازتاب عمر رفته | خردمندی |
جمعبندی
نظریه رشد اریکسون تنها یکی از نظریههای حوزه روانشناسی رشد محسوب میشود. مثلا نظریه مشهور دیگر، نظریه پیاژه است. گرچه برخی تحقیقات تجربی درستی جنبههایی از این نظریه را نشان دادهاند، این امر بهمعنای تأیید تمام ابعاد این نظریه نیست. با این حال، این نظریه چارچوبی برای بررسی رشد انسان در اختیار ما میگذارد. همچنین میتوانیم با نگریستن به گذشته و آنچه رخ داده، دید بهتری به مراحل رشد خویش بیابیم.