کنسل کالچر چیست و چه تأثیری بر جامعه دارد؟ بررسی ابعاد و پیامدها

به گزارش آفتاب شرق، پدیدهای به نام کنسل کالچر در سالهای اخیر در فضای مجازی و شبکههای اجتماعی رواج یافته که میتواند سرنوشت افراد و سازمانها را در یک شبه تغییر دهد. این مفهوم که ریشه در فرهنگهای شرق دور دارد، اکنون به یک ابزار قدرتمند برای محاسبه و تنبیه جمعی تبدیل شده است.
کنسل کالچر به چه معناست؟
کنسل کالچر نوعی تحریم اجتماعی است که در آن اکثریت جامعه در برابر گفتار یا کردار ناپسند یک فرد یا سازمان موضع میگیرند. این موضعگیری بهشکل تحریم در شبکههای اجتماعی، نخریدن محصولات، ندیدن آثار هنری و قطع تعاملات اجتماعی نمود پیدا میکند. نکته مهم این است که گاهی فرد یا سازمان واقعا کار ناپسندی انجام نداده، اما بر اثر سوءفهم یا توطئه قربانی این موج میشود.
این تحریم اغلب با شرمسارسازی عمومی در فضای مجازی آغاز شده و به سرعت به یک کمپین گسترده تبدیل میشود. سرعت و وسعت این فرآیند در عصر دیجیتال بیسابقه است و میتواند در عرض ساعات جانماییهای شغلی، اعتبار اجتماعی و حتی سلامت روان افراد را هدف قرار دهد.
تفاوت فراخوان برای اصلاح با کنسل کالچر
گاهی اوقات مردم از فرد یا سازمان مشهور میخواهند که بابت رفتار یا گفتار نامناسب عذرخواهی کند و درصدد جبران برآید. به این حالت فراخوان برای اصلاح میگویند که هدف نهایی آن اصلاح و بهبود است. اما کنسل کالچر جنبه مجازات و تنبیه دارد و در این حالت کسی دنبال اصلاح رفتار هدف نیست. در این وضعیت، دیگران فرد یا سازمان را مقصر میدانند و او را بهطور کامل نفی و حذف میکنند.
مرز بین این دو پدیده گاهی بسیار ظریف است و یک فراخوان برای اصلاح میتواند به سرعت به یک موج کنسل کالچر تبدیل شود اگر طرف مقابل پاسخ مطلوب جامعه را ندهد.
ریشههای تاریخی کنسل کالچر

در اوایل قرن بیستم، پیش از ظهور فیسبوک و توئیتر، واژه رنرو سوسو بهمعنای جستوجوی گوشت انسان در گفتوگوهای مجازی چین رواج داشت. ابتدا طرفداران یک هنرمند از این عبارت برای یافتن اطلاعات درباره وی استفاده میکردند، اما بسیار زود این واژه کارکردی دیگر یافت. وقتی کسی اشتباهی مرتکب میشد، گروهی در فضای مجازی با استفاده از این رمز، فرد را رسوا کرده و اطلاعات خصوصی او را منتشر میکردند.
این پدیده برای غربیها غریب و مخصوص فرهنگ شرقی به نظر میرسید و آنها تصور میکردند چنین جمعیتی در جوامع غربی شکل نخواهد گرفت. اما با گسترش شبکههای اجتماعی، کنسل کالچر در جوامع غربی نیز رایج و سیاقدار شد.
عبارت کنسل کالچر برای اولین بار در سال ۲۰۱۴ میلادی در برنامه تلویزیونی عشق و هیپهاپ بر زبانها افتاد. در این برنامه، تهیهکننده موسیقی پس از جدال با نامزدش از این واژه استفاده کرد و گفت تو کنسل شدی. از آن زمان این اصطلاح به سرعت در فرهنگ عمومی نفوذ کرد.
مثالهای معروف کنسل کالچر
اگر فعال در شبکههای اجتماعی باشید، به احتمال زیاد نمونههای متعددی از این پدیده را دیدهاید. بسیاری از کاربران حتی با واژه کنسل کالچر آشنا نبوده، اما از روشهای آن برای تحریم و تنبیه استفاده میکنند.
- در سال ۲۰۲۰، جیکی رولینگ نویسنده مشهور سری رمانهای هری پاتر از سوی گروهی وسیع از کاربران توئیتر هدف کنسل کالچر قرار گرفت. دلیل این تحریم، توئیتهای او درباره اقلیتهای جنسیتی بود که موجی از اعتراضات را به همراه داشت.
- مایک لیندل، مدیر شرکت مایپیلو، پس از حمایت صریح از ادعای دونالد ترامپ مبنی بر تقلب در انتخابات ریاستجمهوری آمریکا، از سوی کاربران کنسل شد. دستکم دو بانک نیز به صورت غیررسمی به او اطلاع دادند که حسابهای او را بستهاند، زیرا وی را مشتری پرریسک ارزیابی کرده بودند.
دلایل و انگیزههای کنسل کالچر

تحقیقات و تحلیلهای جامعهشناسان دلایل متعددی برای بروز این پدیده شناسایی کردهاند که مهمترین آنها عبارتند از
- درس عبرت دادن به شخص یا سازمان هدف تا دیگران از تکرار رفتار مشابه پرهیز کنند؛
- آگاهسازی فرد یا سازمان در قبال عواقب اظهارنظر یا رفتار خطا؛
- آشکارکردن و چالش دادن نژادپرستی، جنسیتگرایی و سایر تبعیضها؛
- وادار کردن دیگران به تفکر پیش از سخنگفتن و اقدام؛
- پاسخگو ساختن فرد یا نهاد خاطی در برابر افکار عمومی.
مزایای احتمالی کنسل کالچر
کنسل کالچر مسئلهای جنجالی است. تحقیقی در سال ۲۰۲۰ نشان داد که ۳۸ درصد مردم افراد بیگناه را قربانی این پدیده میدانستند، در حالی که ۵۸ درصد آن را شیوهای مناسب برای پاسخگوسازی خاطیان میدانستند. یکی از چالشهای اصلی، برداشتهای متفاوت از درست و غلط و مسئله آزادی بیان است. آیا باید فردی صرفا بهخاطر بیان نظرات متفاوت با اکثریت، به این شیوه مجازات شود؟
با وجود پیچیدگیها، کنسل کالچر نتایج مثبتی نیز داشته است. در سال ۲۰۱۶، بسیاری از اعضای سینمای هالیوود مراسم اسکار را بهدلیل عدم تنوع نژادی در نامزدها تحریم کردند. این حرکت جمعی باعث تغییر رویکرد آکادمی اسکار شد و فهرست نامزدهای اسکار ۲۰۱۹ بیشترین تنوع نژادی در تاریخ این جایزه را ثبت کرد.
وقتی اعضای جامعه برای هدفی مشخص متحد میشوند، اغلب به نتیجه میرسند. این اتحاد میتواند زمینهساز تغییرات مثبت شود، جلوی رفتارهای آسیبزننده را بگیرد و افراد یا نهادهای تأثیرگذار را پاسخگو سازد.
پیامدهای منفی کنسل کالچر
۱. پیامدها برای فرد تحریمشده
فرهنگ کنسل در اجتماعات کوچکتر خانوادگی و دوستانه نیز رخ میدهد. متأسفانه این پدیده گاهی بهسرعت به قلدری کشیده میشود و بیشترین آسیب را به فرد تحریمشده میزند. فردی که هدف قرار میگیرد، احساس تنهایی و انزوا میکند. دوستان و آشنایان وی را تحریم کرده، با او گفتوگو نمیکنند و تعامل برقرار نمیسازند. گاهی به او توهین میکنند و او را تحقیر مینمایند. در این شرایط، فرد دچار اضطراب، استرس و حتی در موارد حاد، افکار خودکشی میشود.
فرد تحریمشده فکر میکند دیگران بدون دادن فرصت توضیح و عذرخواهی، او را رها کردهاند. بهجای ایجاد فضای گفتوگو و نقد سازنده، همه ارتباطات قطع شده و هیچکس حاضر نیست فرصت جبران دهد.
۲. پیامدها برای افراد تحریمکننده
هر فردی حق دارد وقت، انرژی و پول خود را هرگونه که مایلید صرف کند. با این حال، کنسل کالچر کردن همیشه نتایج مثمر نمیدهد. گاهی این کار باعث بدتر شدن مواضع فرد برای دفاع از خود و شهرت میشود و شکاف بین گروههای موافق و مخالف را عمیقتر میکند.
حتی گاهی نتیجه معکوس حاصل میشود. برای مثال مستندهایی درباره خوانندهای که متهم به آزار جنسی شده بود، اگرچه بسیاری از قربانیان احتمالی را به پیگیری قضایی تشویق کرد، اما منجر به افزایش درخواست خرید ترانههای وی نیز گردید.
۳. پیامدها برای تماشاگران
کنسل کالچر تنها بر دو گروه پیشین اثر نمیگذارد و تماشاگران، کسانی که در این پدیده مشارکت ندارند، را نیز درگیر میکند. برخی تماشاگران پس از مشاهده سرنوشت فرد تحریمشده، دچار ترس و اضطراب میشوند. آنها نگران میشوند که خود نیز در آینده هدف حملات قرار بگیرند. حتی ممکن است بابت محتوای قبلی خود دلسرد شوند و بترسند که سخنان گذشته علیهشان استفاده شود.
این ترس باعث خودسانسوری افراد میشود تا از حق آزادی بیان محروم گردند. بهجای بیان آزادانه نظرات، آنها را پنهان میکنند که اثر منفی بر سلامت روان دارد و در آینده ممکن است بابت سکوتکردن، احساس گناه یا اندوه را تجربه کنند.
راهکارهای حفظ سلامت روان در برابر کنسل کالچر

۱. در حالت احساسی از انتشار محتوا خودداری کنید
هنگامی که هیجانزده یا عصبانی هستید، از انتشار هرگونه محتوا در فضای مجازی خودداری کنید. در هنگام جدال، بهجای واکنش شتابزده، چند نفس عمیق بکشید و تلفن همراه را کنار بگذارید. سپس درباره واکنش مناسب تأمل کنید. شاید آنچه در عصبانیت نوشتهاید را فراموش کنید، اما اینترنت آن را هرگز فراموش نخواهد کرد.
۲. پیش از انتشار، از دیگران بخواهید محتوا را ارزیابی کنند
گاهی خودمان متوجه نمیشویم که مطلبمان توهینآمیز یا آسیبزا است. بهتر است از دوستی قابلاعتماد بخواهیم که قبل از انتشار، نظرش را با ما در میان بگذارد. بهتر است این دوست کاملا همنظر ما نباشد، بلکه فردی با دیدگاه متفاوت باشد تا زاویههای مختلف را بسنجد.
۳. اگر اشتباهی کردید، عذرخواهی کنید
پس از ارتکاب اشتباه، مدتی صبر کنید تا جو متشنج آرام شود و سپس متن مناسبی برای عذرخواهی و منتشر کنید. گرچه این عذرخواهی همه را راضی نمیکند، اگر از ته دل باشد، قطعا بر برخی اثر میگذارد یا دستکم نگرش منفی را تلطیف میکند.
۴. سعی کنید خود را جای طرف مقابل بگذارید
اگر کسی علیه شما موضع گرفت یا از شما انتقاد کرد، بهجای لجوجی، سعی کنید ماجرا را از زاویه دید او ببینید. این کار به درک نحوه آسیبرسانی کلام شما به دیگران کمک میکند. نگاه از منظر طرف مقابل، شکاف را کاهش داده و همدلی را افزایش میدهد.
۵. کمتر در فضای مجازی وقت بگذرانید
بر اساس تحقیقات، کاهش استفاده از فضای مجازی باعث کاهش حس تنهایی و افسردگی میشود. بنابراین بهطور منظم ارتباط خود با دنیای دیجیتال را قطع کنید و به دنیای واقعی بپردازید.
۶. با فردی قابلاعتماد گفتوگو کنید
اگر قربانی کنسل کالچر شدید، با اعضای خانواده یا دوستان قابلاعتماد درباره وقایع گفتوگو کنید. اگر به چنین افرادی دسترسی ندارید یا آنها نتوانند کمک کنند، مراجعه به مشاور روانشناس گزینهی هوشمندانهای است.
آیا میتوان از کنسل شدن جلوگیری کرد؟
به نظر میرسد جلوگیری کامل از این پدیده غیرممکن است، مگر اینکه اصلا در فضای مجازی حضور نداشته باشید. دنیا پر از افراد با دیدگاهها و اعتقادات متفاوت است، بنابراین غیرممکن است که بتوانید همه را راضی نگه دارید. تجربه نشان داده تلاش برای راضیکردن الجميع، نتیجه معکوس میدهد.
با توجه به این واقعیت، بهتر است تنها بر گفتار و کردار خود دقت کنید. اگر ناخواسته باعث آسیب یا توهین به کسی شدید، بهجای توجیه و انکار، اشتباه را بپذیرید و برای جبران تلاش کنید. از تجربیات درس بگیرید و در آینده همدلی و درک بیشتری نشان دهید.